ԱՆՆԱ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ, ՀՀ արվեստի գործիչ, արվեստագիտության դոկտոր, Կոմիտասի անվ. կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր
Վերջերս Կամերային երաժշտության տանը տեղի ունեցավ ուշագրավ մի համերգ, որը կարելի է անվանել հիրավի պատմական: Երեւանի կամերային երգչախումբը եւ նրա գեղարվեստական ղեկավար եւ գլխավոր խմբավար ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Հարություն Թոփիկյանն առաջին անգամ երաժշտական հասարակայնությանը ներկայացրին հայ երաժշտության երախտավոր` Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի, որի ծննդյան 160-ամյակն է նշվում այս տարի, կորած համարվող քառաձայն Պատարագը: Այդ իրադարձությունը հնարավոր դարձավ նյույորքաբնակ երաժշտագետ, Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի պատվավոր պրոֆեսոր պրն. Գրիգոր Փիթեջյանի շնորհիվ, ով տարիների պրպտումներից հետո կարողացել է Չարենցի անվան արվեստի եւ գրականության թանգարանում Ռոմանոս Մելիքյանի ձեռագրերի պահոցից գտնել Կարա-Մուրզայի Պատարագի` լիմոնջյանական նոտագրությամբ գրառված 17 էջ: Պահոցից գտնվել են նաեւ Կարա-Մուրզայի մի քանի տասնյակ աշխարհիկ խմբերգային մշակումներ: Դրան հետեւեց Պատարագի պահպանված բնագրի փոխադրությունը եվրոպական նոտագրության, ապա եւ` խմբագրական անհրաժեշտ աշխատանքներ, որոնք բացահայտեցին, թե ի՞նչ է ի վերջո իրենից ներկայացնում հայ իրականության մեջ ստեղծված առաջին բազմաձայն Պատարագը:
Երեւանյան համերգին նախորդել էր Էջմիածնի Գեւորգյան ճեմարանում տեղի ունեցած ստեղծագործության պրեմիերան, որը համալրված էր Կոմիտաս վարդապետ Հովնանյանի եւ Գեւորգ Հաճյանի կողմից հնչյունավորված քահանայի եւ սարկավագի երգամասերով:
Ծրագրում Հ. Թոփիկյանն ընդգրկել էր Կարա-Մուրզայի Պատարագից քաղված կարեւորագույն 24 հատված, որոնց թվում` «Գովեա Երուսաղէմ», «Սուրբ Աստուած», «Մարմին տէրունական», «Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ», «Սուրբ, սուրբ», «Տէր ողորմեա» եւ այլն:
Առաջին տպավորությունը. ի՜նչ լուսավոր երաժշտություն է սա, ինչպիսի՜ երկյուղածությամբ եւ վարպետորեն է մշակել Կարա-Մուրզան Պատարագի երգասացությունները, որոնցից մի քանիսը, օրինակ, «Հայր մեր»-ը, «Սուրբ, սուրբ»-ը, «Տէր ողորմեա»-ն, բոլորովին տարբեր էին Եկմալյանի եւ Կոմիտասի Պատարագների ծանոթ եղանակներից, հավաստելով եւս մի անգամ դարերի խորքից մեզ հասած հայ հոգեւոր երգարվեստի մեղեդիական հարստությունը: Ի դեմս Կարա-Մուրզայի մեծ հավատով լեցուն մեծ հայրենասեր է հառնում մեր առջեւ: Պատահական չէ, որ իր լայնածավալ լուսավորչական գործունեության համար նրան անվանել են «շրջուն դպրոց», ինչը համեմատելի է դեպի ժողովրդական լայն զանգվածներն ուղղված ռուս «պերեդվիժնիկ» նկարիչների ազգանվեր գործունեության հետ:
Հայտնի է, որ առաջին անգամ Կարա-Մուրզայի Պատարագը հնչել է 1887 թվականին` Բաքվի սուրբ Գեւորգ եկեղեցում` հեղինակի ղեկավարությամբ, որից հետո` կատարվել է Ս. Էջմիածնում`1892 թվականին Բարդուղիմեոս եւ Թադեոս առաքյալների տոնի կապակցությամբ: Ամենայն հավանականությամբ, այդ կատարմանը ներկա են գտնվել ե՛ւ Մ. Եկմալյանը, ե՛ւ Կոմիտասը: Համենայն դեպս, Կարա-Մուրզայի Պատարագի բազմաձայն մշակման սկզբունքները մեծ ազդեցություն են թողել երկուսի վրա էլ: Դա հստակորեն լսվում է մեր ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրների հեղինակած հաջորդ երկու Պատարագներում:
Ինչպես նշեց իր խոսքում Հ. Թոփիկյանը, Կարա-Մուրզային կյանքի օրոք կոչել են «միստըր Մաժոր», այնքան լուսավոր եւ լավատես անձնավորություն է եղել նա: Կարա-Մուրզան շրջել է Հայաստանի քաղաքներով, գավառներով եւ հեռավոր գյուղերովՙ հսկայածավալ աշխատանք ձեռնարկելով ժողովրդական երգերի (300 նմուշից ավելի) հավաքչական, մշակման գործում: Կազմակերպել է շուրջ 90 երգչախումբ, մեծապես նպաստելով բազմաձայնության ներմուծմանը հայ երաժշտական մշակույթի մեջ: Իսկ դա ժամանակի հրամայականն էր: Հայ հինավուրց միաձայնային մշակույթը պետք է ի վերջո թեւակոխեր եվրոպական առաջադեմ երաժշտական մշակույթի այդ կարեւոր փուլը, իր դարավոր երաժշտական ժառանգության գանձերը աշխարհին ներկայացնելու համար: Ակնհայտ է նաեւ, որ Կարա-Մուրզայի գործունեությունը օրինակ է ծառայել Կոմիտասի համար:
Համերգի երկրորդ մասում հնչեցին կոմպոզիտորի աշխարհիկ խմբերգերը. «Մեր հայրենիք» (Մ. Նալբանդյանի բնագրային տարբերակով), «Լռեց», «Մայր Արաքսի ափերով», «Կիլիկիա», «Ալագյազ բարձր տեղ ա», «Քեզի մեռնիմ», «Էջմիածին», ինչպես նաեւ`ժողովրդական երգերի շարքը` «Գացեք տեսեք», «Վարդ կոշիկս», «Աղջիկ դու սիրուն»,«Լեպո լե, լե» եւ այլն: Պետք է նշել, որ Երեւանի կամերային երգչախումբը` Հ. Թոփիկյանի հմուտ ղեկավարությամբ, այս անգամ էլ փայլեց իր բարձրարվեստ մեկնաբանությամբ: Թոփիկյանը հավատարիմ է մնում իր որդեգրած առաքելությանը: Անցյալ տարի նա երաժշտական հասարակայնությանը ներկայացրեց Կոմիտասի Գերմանիայում ուսանած տարիներին գրված գերմաներեն Պատարագը, որը վարդապետի կանտատային ժանրում ստեղծած մեծ կտավի երկի առաջին փորձն է: Նախորդ տարիներին իրագործած Կոմիտասի, Բարսեղ Կանաչյանի երկերի լիակատար կատարմանն ու լազերային խտասալիկների վրա իրագործած ձայնագրություններին հետեւել է Կարա-Մուրզայի Պատարագի ձայնագրությունը, որի շնորհանդեսը պրոֆ. Գր. Փիթեջյանի` Կարա-Մուրզային նվիրված գրքի հետ մեկտեղ տեղի կունենա մոտ օրերս:
Անհասկանալի է, թե ինչո՞ւ Կարա-Մուրզայի ստեղծագործությունները վերջին տասնամյակներում անհայտացան մեր բեմահարթակներից ու եթերից: Չէ՞ որ դրանք հայ խմբերգային երաժշտության գոհարներից են: Ուրեմն, մեր խոնարհումը եւ գնահատանքը Գր. Փիթեջյանին եւ Հ. Թոփիկյանին, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի երաժշտությունը հայ ունկնդրին վերադարձնելու համար:
