Դաղստանի հարավային մասը արդեն գրեթե լիովին կառավարվում է Բաքվից, այլ ոչ թե Մոսկվայից եւ Մախաչկալայից: Տվյալ իրավիճակը սպառնում է արդեն ոչ միայն լեզգիներիՙ որպես ժողովրդի գոյատեւմանը, այլեւ ամբողջ ռուսական պետության ազգային անվտանգությանը:
Տեղի տալով դաղստանյան ուղղությամբ Բաքվի զավթողականությանըՙ Ռուսաստանը կարող է շուտով կորցնել իր սահմանները պաշտպանող եւ տարածքային ամբողջականությունը պահպանող ինքնիշխան տերության լիարժեք կարգավիճակը: Այդ աղետի ծավալների ու պատճառների, ինչպես նաեւ տվյալ սպառնալիքներին դիմակայելու եղանակների մասին է լրագրող Մագոմեդ Աբդուլլաեւի հարցազրույցը Դաշնային լեզգիական ազգամշակութային ինքնավարության (ФКМКА) նախագահ Արիֆ Քերիմովի հետ: Նյութը ներկայացնում ենք որոշ կրճատումներով:
– Արիֆ Փաշաեւիչ, ինչպե՞ս կբացատրեք Դաղստանի իրադարձությունները Դերբենդի կենտրոնական փողոցի անվանափոխության կապակցությամբ:
– Բնակչությունը համակված է դժգոհությամբ, որն ահագնանում է: Եվ դա զարմանալի չէ: Մարդկանց մեծամասնությունը շատ լավ պատկերացնում է, թե ով էր Հեյդար Ալիեւը եւ որքան վնաս է պատճառել լեզգիներին եւ դաղստանյան մյուս ժողովուրդներին: Նրա կառավարման օրոք եւ հիմա էլՙ նրա որդու օրոք լեզգիները ոչ մի լավ բան չեն տեսել, միայն խտրականության են ենթարկվել իշխանությունների բոլոր մակարդակներով:
Ավելին, Բաքուն չէր թաքցնում իր հավակնությունները Դերբենդի եւ ամբողջ Հարավային Դաղստանի նկատմամբ: Դա տեղի էր ունենում դեռ խորհրդային ժամանակներում: Վերջին իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի իշխանությունները եւ հասարակական կազմակերպությունները բացեիբաց ասում են, թե տվյալ շրջանը ադրբեջանական տարածք է: Դաղստանի եւ Ռուսաստանի իշխանությունները բնավ չեն հակազդում նրանց անպաշտպան պնդումներին:
Հատկապես զայրացուցիչ են «Ազերռոսի» ղեկավարության սադրիչ ելույթները: «Ազերռոսի» ավագների խորհրդի անդամ Ռուստամ Արիֆջանովն ասել է, թե Դերբենդը ադրբեջանական քաղաք է, քանի որ հիմնել են այդ հողերի վաղեմի բնակիչ ադրբեջանցիները: Իսկ «Ազերռոսի» ղեկավար Աբբաս Աբբասովը նշել է, թե «Դերբենդը մի ժամանակ եղել է Ադրբեջանի մասը»: Այդ պնդումները ծայրեծայր ստահոդ են, ազգամիջյան թշնամանք են սերմանում եւ առիթ են ստեղծում Ռուսաստանի տարածքային ամբողջականությունը խախտելու համար:
Աբբասովը 14 տարի զբաղեցրել է Ադրբեջանի փոխվարչապետի պաշտոնըՙ ըստ էության հանդիսանալով Հեյդար Ալիեւի աջ ձեռքը: Նա զբաղվում էր ազգային հարցերով, ուստի մեղավոր է լեզգիների, ավարների, թալիշների եւ այդ երկրի մյուս բնիկ ժողովուրդների ներկա վիճակի համար:
Լեզգիներն այլեւս մտադիր չեն հանդուրժել ադրբեջանցի պաշտոնյաների նմանօրինակ գործողությունները: Լեզգիների ազգային ինքնագիտակցության վերելք է նկատվում ամբողջ Ռուսաստանում: Անցկացվում են բողոքի հանրահավաքներ:
Հունիսի 29-ին տեղի կունենա համառուսաստանյան ակցիա: Մեզ համար սկզբունքային պահ է բռնակալ Հեյդար Ալիեւի պատվին Դերբենդի փողոցի վերանվանակոչության չեղարկումը:
– Դուք մասնակցելո՞ւ եք հանրահավաքին:
– Այո, անպայման: Մենք մշտապես լսում ենք Ռուսաստանի եւ Ադրբեջանի բարեկամական հարաբերությունների մասին: Դա ասում են բարձրաստիճան պաշտոնական անձինք:
Այդ պաշտոնյաներից շատերի գործունեությունը պետք է մանրակրկիտ ստուգվի համապատասխան ծառայություններում: Փաստորեն նրանք օտարերկրյա գործակալներ են եւ աչք են փակում Բաքվի հակառուսական ձեռնարկումների եւ Ադրբեջանում մեր հայրենակիցների հանդեպ խտրականության վրա:
Ադրբեջանը վաղուց «սահում է» ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի եւ Իսրայելի կողմը, որոնց հետ ռազմական ու տնտեսական համագործակցությունը ակնհայտորեն վնասում է Ռուսաստանին: Սակայն մենք դեռ խոսում են բարեկամության մասին:
Ադրբեջանում ոչնչացվում է լեզգի ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգությունը: Բաքվում գտնվող 12-րդ դարի նշանավոր Լեզգի մզկիթը, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության հուշարձանների ցանկում է, վերանվանվել է Աշուրբեկի մզկիթ: Ամեն ինչ արվում է լեզգի ժողովրդի պատմական հետքը ջնջելու համար:
Ոստիկանները փակեցին Խրախ-Ուբեի դպրոցը եւ բնակիչներին արտաքսեցին: Նույնը տեղի ունեցավ Ուրյան-Ուբեում:
Բաքուն վերահսկում է Դաղստանի իրավիճակը եւ միջամտում կադրային նշանակումներին: Հատկապես Դաղստանում առավել արդյունավետ է գործում Ադրբեջանի «խավիարային դիվանագիտությունը»:
Ժողովրդական ժողովի պատգամավորները եւ Դաղստանի կադրային կորպուսը չարձագանքեցին նույնիսկ վերջերս Դոկուզփարայի շրջանում սահմանի վերաձեւմանը եւ 2,5 հազար հեկտար հողերի կորստյանը:
Ներկայումս աշխատանքային խորհրդակցություններ են անցկացվում տեղանքում Ադրբեջանի հետ անմիջական սահմանագծման նպատակով: Վերջերս մի այդպիսի խորհրդակցություն անցկացվեց Մոսկվայում: Դաղստանի սահմանամերձ շրջանների միակ ներկայացուցիչը Դոկուզփարայի շրջանի ղեկավար Քերիմխան Աբասովն էր: Ի պատասխան նրա այն հարցի, թե «այսուհետեւ մարդիկ ինչպե՞ս են ապրելու», ՌԴ ԱԳՆ ԱՊՀ 4-րդ վարչության ղեկավար, ռուս-ադրբեջանական սահմանագծման համատեղ հանձնաժողովում ռուսական պատվիրակության ղեկավար Վադիմ Պոստնովն ասել է, որ «ամեն ինչ արդեն որոշված է»:
Իսկ ո՞վ է որոշել: Դոկուզփարայի շրջանի եւ Ադրբեջանի սահմանագծման ժամանակ ինչո՞ւ այդ շրջանի ներկայացուցիչն այնտեղ չի եղել: Ինչո՞ւ են անտեսվում տեղաբնակները:
Բաքվի լոբբին արդեն կառավարում է գրեթե ամբողջ Դաղստանը, իսկ Հարավային Դաղստանը նրանք առհասարակ պատրաստ են դնել իրենց գրպանը: Մենք պետք է ազատվենք մեր գոյության հիմքերին սպառնացող նման ծավալապաշտությունից:
– Ի՞նչ պետք է անել իրավիճակը փոխելու համար:
– Մենք երբեք չենք համակերպվի եւ կպայքարենք նախագահ Դ. Մեդվեդեւի օրոք Ռուսաստանի եւ Ադրբեջանի կնքած նվաստացուցիչ սահմանային պայմանագրի դեմ:
Ադրբեջանին նվիրեցին հսկայական հողատարածքներ, նա ստացավ Սամուրի ջրաբաշխիչ հանգույցը եւ հենց Սամուրի ջուրը, որը գրեթե ամբողջապես ձեւավորվում է Դաղստանի տարածքում:
Գետից եւ հողից բացիՙ Ադրբեջանը ստացավ իր նորագույն պատմության մեջ սահմանների առաջին միջազգային ճանաչումը. սահմանակից պետություններից ոչ մեկը նրան չէր արժանացրել նման պատվի:
Լեզգիների համար կողոպտիչ այդ պայմանագրի հետեւանքները հետզհետե ավելի զգալի կլինեն: Հարավային Դաղստանում ամեն կարգի տեղական պետերը օտարացել են բնակչության կյանքից եւ իղձերից:
Տարածաշրջանը դառնում է անկայուն, եւ դժվար է կանխատեսումներ անել: Մենք պետք է վճռականորեն պայքարենք պաշտոնյաների զիջումների դեմ: Համերաշխությունը պետք է ծավալվի, թեւաթափ լինել չի կարելի:
– Ուրեմն Ադրբեջանի մակարդակով դժվար է լուծել լեզգիների բազմաթիվ խնդիրները, եւ անհրաժեշտ է միջազգային կառույցների ներգրավո՞ւմը:
– Այո: Այդ պատճառով ՂԽԾԽԸ-ն հատկապես կարեւորում է միջազգային հասարակական կազմակերպությունների հետ փոխգործողությունը, կապեր է հաստատում ՄԱԿ-ի եւ Եվրոխորհրդարանի հետ: Եվրոպան տեղեկանում է Ադրբեջանում լեզգիական հարցի գոյությանը:
Մենք Չներկայացված ժողովուրդների կազմակերպության (ՉԺԿ) հետ մեկտեղ պատրաստեցինք Ադրբեջանին նվիրված այլընտրական զեկույց, որը ՄԱԿ-ի նստաշրջաններից մեկում ընդունվեց հենց ադրբեջանական կողմի զեկույցի փոխարեն:
Մոտ ժամանակներս մեր պատվիրակությունը Հարավային Տիրոլում կմասնակցի Եվրոպական ազգերի ֆեդերալիստական միության համագումարին: Մտադիր ենք ծանոթանալ ազգային փոքրամասնությունների ինքնակազմակերպման ձեւերին, տարածքային ինքնավարություն ստանալու փորձին:
Միջազգային իրավունքի եւ առավել ազդեցիկ միջազգային կազմակերպությունների հեղինակության վրա հիմնվելովՙ ուզում ենք պայքարել խտրականության եւ կամայականության դեմ: Մտադիր ենք Ադրբեջանում ձեռք բերել այն իրավունքները, որ ունեն Եվրոպայի ազգային փոքրամասնությունները: Պետք է այնպես անենք, որ լեզգիական հարցը դրվի համաշխարհային ընկերակցության օրակարգում:
