Այնքան էլ համաձայն չլինելով մասնավորապես մեր երկիրը Հարավային Կովկաս համարելու տարածված դիրքորոշմանը, այնուամենայնիվ ռուսական ՏԱՍՍ լրատվական գործակալության այս ուշագրավ վերլուծական տվյալներով հոդվածն ընթերցողին թարգմանաբար ներկայացնում ենք որոշ կրճատումներով: Հոդվածի հեղինակը ռուսաստանցի կովկասագետ, պատմագիտության թեկնածու ԴԱՎԻԹ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆՆ է:
Հարավային Կովկասին հետահայացքը ակնառու ցույց է տալիս դարաշրջանի փոփոխությունը. բնակչության 1990-ականների լայնածավալ արտագաղթից եւ 2000-ականների տեղական ճգնաժամերի հերթագայությունից հետո տարածաշրջանը 2020-ականներին անցնում է մարդկային կապիտալի վերաբաշխման: Նրա զարգացման առաջիկա տարիների ուղղվածությունը կորոշվի ըստ բնակչության քանակի եւ տարիքային կազմի: Հարավային Կովկասի պետությունները ձգտում են հարմարվել այս ժողովրդագրական փոփոխություններին, բայց արմատապես փոխել իրավիճակն արդեն չի ստացվի: Հենց այս թաքնված, բայց անընդմեջ տեղաշարժն է հիմնական ռազմավարական մարտահրավերը նաեւ Ռուսաստանի շահերի համար:
Ժողովրդագրական միտումները
Մոտակա 10 տարիների ընթացքում Հարավային Կովկասում ժողովրդագրական հիմնական միտումը կլինի պետությունների միջեւ աճող անհամաչափությունը: Եթե 1990-ականների սկզբին Հայաստանը, Ադրբեջանը եւ Վրաստանն ունեին համադրելի մարդկային ներուժ, այսօր տարածաշրջանում ի հայտ է գալիս կայուն անհամաչափություն:
Ադրբեջանն արդեն անվիճելի ժողովրդագրական առաջատարն է: Պետական վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ նրա բնակչությունը հասել է 10,26 միլիոն մարդու: Չնայած ծնելիության մակարդակի նվազմանը՝ 2023 թվականին՝ 112.600 երեխա՝ 2025 թվականի 95.900-ի դիմաց, երկիրը պահպանում է բնական աճի կայուն մակարդակ, քանի որ ծնունդների թիվը զգալիորեն գերազանցում է մահացության տարեկան մակարդակը, որը մոտավորապես 55.000-60.000 է: Լրացուցիչ առավելություն է մնում համեմատաբար երիտասարդ տարիքային կառուցվածքը. բնակչության միջին տարիքը 34,1 է, իսկ երեխաների եւ դեռահասների բաժինը հասնում է 27-28%-ի:
Հայաստանն ու Վրաստանը ցուցաբերում են արմատապես այլ դինամիկա: Այն դեպքում, երբ բնակչության պաշտոնական թիվը համապատասխանաբար մոտավորապես 3 մլն եւ 3,91 մլն մարդ է, փաստացի բնակչությունը միջազգային փորձագետների եւ ՄԱԿ-ի գնահատմամբ զգալիորեն պակաս է՝ 2,4-2,5 մլն՝ Հայաստանինը ու 3,1-3,25 մլն՝ Վրաստանինը: Երիտասարդների եւ տնտեսապես ակտիվ քաղաքացիների շարունակական արտահոսքը աճող ծանրաբեռնվածություն է ստեղծում ազգային աշխատաշուկաների, սոցիալական ծառայությունների եւ ժողովրդագրական վերարտադրության վրա:
Առավել բարդ իրավիճակ է ստեղծվում Վրաստանում, որն արդեն մտել է բնակչության կայուն նվազման փուլ: Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով, երկրում ծնունդների թիվը 2021-2025 թվականների ընթացքում 45.100-ից նվազել է մինչեւ 37.800, իսկ 2025 թվականին բնակչության բնական նվազումը հասել է 6.500-ի: Հայաստանն առայժմ պահպանում է բնակչության դրական բնական աճ, սակայն այն 2023 թվականի 11.900-ից 2025 թվականին իջել է մինչեւ 4.700, մինչդեռ ծնունդների թիվը երկար ժամանակվա ընթացքում առաջին անգամ նվազել է տարեկան մինչեւ 30.000-ին մոտ նշագծի:
Ճգնաժամային միտումների մասին է վկայում նաեւ տարիքային կառուցվածքը: Հայաստանում միջին տարիքը 36,6-37,2 տարեկանն է, մինչդեռ Վրաստանում՝ 37,3-37,6-ն է, իսկ 15 տարեկանից փոքր բնակչության համաբաժինը գնահատվում է համապատասխանաբար մոտավորապես 20% եւ 18%: Սա վկայում է Վրաստանում ավելի խոր ժողովրդագրական ծերացման մասին՝ այն դեպքում երբ Հայաստանն առայժմ պահպանում է բնական վերարտադրության մի փոքր ավելի շատ ներուժ:
Եթե ընթացիկ միտումները շարունակվեն, հաջորդ տասնամյակի կեսին մոտ Հարավային Կովկասը վերջնականապես կկորցնի իր ժողովրդագրական հավասարակշռությունը: Ադրբեջանը բնակչության թվով ավելի քան երկու անգամ կգերազանցի Հայաստանին ու Վրաստանին (երեւի միասին վերցրած- Գ. Մ.) եւ կպահպանի տարիքային կառուցվածքի զգալի առավելությունը՝ գործնականում դառնալով տարածաշրջանի ժողովրդագրական ծանրության միակ կենտրոնը:
Ադրբեջանի այս գերակշությունը կնշանակի ավելի մեծ մոբիլիզացիոն ներուժ, ավելի ընդգրկուն ներքին շուկա, զինված ուժերի, գիտության եւ ազգային տնտեսության աշխատատար ճյուղերի ավելի մեծ կադրային ռեզերվ: Հայաստանի եւ հատկապես Վրաստանի բնակչության շարունակվող ծերացման ֆոնին այս մեծ տարբերությունն անխուսափելիորեն կդառնա ուժերի տարածաշրջանային հավասարակշռության երկարաժամկետ փոփոխության մի հիմնական գործոն:
Մեկ ագլոմերացիայի պետություններ
Միեւնույն ժամանակ տարածաշրջանում ուժեղանում է մեկ այլ հիմնարար միտում՝ բնակչության կենտրոնացումը խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիաներում (քաղաքակուտակում): Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ երկրի բնակչության մոտավորապես 37%-ն արդեն ապրում է Երեւանում: Հաշվի առնելով չգրանցված ներքին միգրանտներին՝ մայրաքաղաքի բնակիչների իրական մասնաբաժինը կազմում է հանրապետության ընդհանուր բնակչության 40-42%-ը:
Բաքվի ագլոմերացիան (Սումգայիթի եւ Ապշերոնի շրջանի հետ միասին), փորձագետների գնահատմամբ, ներառում է մինչև 4-4,5 միլիոն մարդ՝ երկրի 10 միլիոն բնակչությունից: Զարգացած ենթակառուցվածքները (արագընթաց ավտոմայրուղիներ, մերձքաղաքային երկաթուղային հաղորդակցություն) Ապշերոնի թերակղզին (2.110 քառակուսի կիլոմետր) վերածել են միասնական մեգապոլիսի, որտեղ ամեն օր արվարձաններից դեպի Բաքվի կենտրոն աշխատանքի եւ հետ է գնում ավելի քան մեկ միլիոն մարդ: Սա զարմանալի չէ, եթե հաշվի առնենք, որ Բաքվում արտադրվում է Ադրբեջանի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մոտավորապես 76-77%-ը, յուրացվում է բոլոր ներքին ներդրումների ավելի քան 80%-ը եւ ձեւավորվում է նավթային հարկային եկամուտների մոտ 85%-ը:
Թբիլիսին ցուցաբերում է Երեւանին նման գերկենտրոնացման տեմպ: Մայրաքաղաքի մշտական բնակչության թիվը 2024 թվականի մարդահամարի տվյալներով 1,33-1,37 մլն մարդ է՝ Վրաստանի հայտարարվող 3,93 մլն բնակչության պարագայում: Ստացվում է, որ մայրաքաղաքում արդեն ապրում է երկրի բոլոր գրանցված քաղաքացիների թվի մոտավորապես 34-35%-ը կամ հանրապետության յուրաքանչյուր երրորդ բնակիչը: Ըստ կանխատեսումների, եթե ներքին շրջաններից (օրինակ՝ Իմերեթի, Կախեթի կամ Սամեգրելո) երիտասարդության ներկայիս արտահոսքը շարունակվի, 2030-ականների կեսերին Թբիլիսիի ագլոմերացիան պաշտոնապես կգերազանցի երկրի բնակչության 45%-ը:
Փաստորեն Հարավային Կովկասը շարժվում է դեպի «մեկ մայրաքաղաքի պետության» մոդելը:
Հարավային Կովկասի սփյուռքներից մինչեւ համայնքներ
Ռուսաստանի համար այս գործընթացների հետեւանքներն ունեն ոչ միայն արտաքին քաղաքական, այլեւ ներքին նշանակություն: Ժողովրդագետների գնահատմամբ, Ռուսաստանում հայ համայնքի փաստացի թիվն այսօր հասնում է 1,8-2 մլն մարդու, ադրբեջանական համայնքինը՝ մոտ 1-1,2 մլնի, իսկ վրացական համայնքինը՝ 350.000-ից մինչեւ 500.000-ի: Ճիշտ է, բնակչության 2021 թվականի համառուսաստանյան մարդահամարն արձանագրել է էականորեն պակաս ցուցանիշներ՝ մոտ 946.000 հայ, 475.000 ադրբեջանցի եւ մոտ 113.000 վրացի:
Եվ այս միգրացիոն ռեսուրսն աստիճանաբար սպառվում է: Պատճառը ինչպես Ռուսաստանի ներքին միգրացիոն քաղաքականության փոփոխությունն է, այնպես էլ հենց Կովկասի ժողովրդագրական կառուցվածքը: Հայաստանում եւ Վրաստանում գնալով նվազում է զանգվածային աշխատանքային միգրացիային մասնակցելու ունակ եւ ցանկություն ունեցող երիտասարդների թիվը: Ադրբեջանն, ընդհակառակը, ավելի ու ավելի ակտիվ է օգտագործում իր սեփական մարդկային կապիտալը՝ այն նպատակաուղղելով խոշորածավալ ենթակառուցվածքային եւ տրանսպորտային նախագծերի վրա:
Սա չի նշանակում Ռուսաստանում Հարավային Կովկասի գործոնի թուլացում: Ընդհակառակը, դրա նշանակությունը կաճի, բայց այլ ձեւով: Հաջորդ տասնամյակի կեսերի կողմ հարավկովկասյան սփյուռքներն աստիճանաբար կվերափոխվեն կայուն ներքին համայնքների, որոնց մեծ մասն այլեւս առաջին սերնդի միգրանտներ չեն լինի, այլ այնտեղ ծնված Ռուսաստանի քաղաքացիներ:
Մինչև 2036 թվականը այս համայնքների անդամների քանակը, հավանաբար, կդրսեւորի համեմատական կայունություն՝ հնարավոր չափավոր անկմամբ՝ ի հետեւանս բնական ժողովրդագրական գործընթացների, ձուլման եւ միգրացիոն հոսքերի աստիճանական վերափոխման:
Թարգմանեց ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ
