Իմաստաբանական բառարան

Ամոթի թիքա

Ամոթը մարդուն բնորոշ զգացողություն է, որից զուրկ են կենդանական աշխարհի մյուս ներկայացուցիչները՝ կապիկը, շունը, կարիճը, ավանակն ու մյուս սմբակավոր կենդանիները:

Առաջին անգամ մարդ արարածն է Դրախտի կենաց ծառի պտուղը ճաշակելու պատճառով «ճաշակել» նաեւ ամոթի համն ու հոտը եւ ըմբռնել պատկառանքի իմաստը, իր շուրջը հյուսելով բարոյականության շղարշն ու սկսել մարդավարի ապրել:

Հենց դրա համար էլ ամոթի զգացողությունը «օրինազանց» Ադամին ու Եվային տրված ո՛չ թե Աստծո պատիժն էր, այլ՝ աստվածային պարգեւը՝ կենդանական աշխարհի անպատկառ ներկայացուցիչներից զատվելու համար:

Մարդկանց մոտ ամոթի զգացողություն առաջացնող պատճառները, մարդկային տեսակների բազմազանությամբ պայմանավորված, բազմաթիվ են:

Սակայն գոյություն ունի նաեւ ամոթի հայկական տեսակը.
Եթե Ադամն իր մերկությունը (ամոթը) թաքցնելու համար թզենու տերեւից էր օգտվում, հայը սովորաբար ամոթի պահին աչքերն է փակում: Մենք՝ հայերս, մեր ամոթն արտահայտում ենք եռաստիճան համակարգով՝ կա՛մ ամոթից շիկնում ենք, կա՛մ գետինը մտնում, կա՛մ էլ ամոթից մեռնում:

Պարույր Սեւակն, օրինակ, «ամաչում էր իր անտեղի կոշտությունից, եւ ամաչում իր պատճառով խիստ խորացած գժտությունից» (Տես՝ «Մարդը ափի մեջ»):
Համո Սահյանն էլ ամաչում էր, որ իր հորից մի քանի տարի ավել է ապրել: («Ուրախ եւ տխուր հուշեր, դեպքեր Համո Սահյանի կյանքից»):

Վիլյամ Սարոյանը, Երեւան այցելելիս, իր հայու բեղերեն կամչնար: («Սարոյանի հետ», ԱՐՄՏՈՒՄԱՐ):

Եղիշե Չարենցն էլ իրեն քննադատած գրականագետ ՀայկԳյուլիքեւխյանից էր ամաչել, քանի որ նրան հակադարձելու պահին, ձեռքին հաց էր նկատել:

Մեր օրերում, սակայն, այս եռաստիճան համակարգն իմաստազրկվել է. խիստ նվազել է ամոթից շիկնողների, գետինը մտնողների, առավել եւս՝ մեռնողների թիվը: 

Եթե ժամանակին մարդն ամաչում էր բարոյականության սահմանները հատող ենթադրյալ մեղքի համար, մեկն ամաչում էր իր ընդդիմախոսի ձեռքին հաց նկատելու, մեկը երկարակեցության, մյուսն էլ երկար բեղերի պատճառով, մեր օրերում բարձր ամբիոններից մատ թափ տալը, հայհոյելը, ստելն ու զրպարտանքն այլեւս ամոթի զգացում չեն առաջացնում:

Մի ժամանակ հայի սեղանին միշտ անձեռնմխելի պատառ էր մնում, որը կոչվում էր «ամոթի թիքա»: Եկեք «ամոթի պատառը» վերադարձնենք մեր սեղանին:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ