«Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթր» շաբաթաթերթը տեղեկացնում է, որ վերջերս հրատարակվել է Հայարփի (Ալիս) Տորյանի «Մանկությունս առանց գարունի: Զմյուռնիայի մեծ հրդեհի ականատեսի վկայությունները» հուշագրության անգլերեն թարգմանությունը: Ալիս Տորյանը այն գրել է 1970-ական թվականների կեսերին, երբ ԱՄՆ է տեղափոխվել: Այժմ, մոտ 50 տարի անց, նրա թոռը՝ Փիթերը նախաձեռնել է գրքի առաջին անգլերեն թարգմանությունը, որը նա ձոնել է իր մեծ մորը: Ալիսը Թուրքիայում է ծնվել 1900-ականների սկզբներին, դուստրն է Տ. Հովհաննե քահանա Նազարյանի, որը նաեւ երկար տարիներ ճանաչված մանկավարժ-դաստիարակ է եղել: Ալիսը ականատես է եղել հայ ժողովրդին պատուհասած Մեծ եղեռնին եւ Զմյուռնիայի մեծ հրդեհին, եւ քանի որ գրելու բացառիկ տաղանդ է ունեցել նա, հեղինակել է չորս գիրք: Բացի վերոնշյալից գրել է նաեւ «Դափնեպսակ», «Տաղ Մեծն Կյուրոսի» եւ «Վաղնջյան նվագներ եւ ներգաղթ» խորագրերով հատորներ: Վախճանվել է 2001 թվին՝ շրջապատված ընտանիքի անդամներով:
«Տորյանի հուշագրությունը ընթերցել կնշանակի մուտք գործել Հայոց ցեղասպանության դաժան աշխարհն՝ իր սրտաճմլիկ գազանությամբ եւ չդադարող անարդարություններով», նշել է դոկտ. Կառլա Կարապետյանը՝ «Հայկական ֆիլմերի հիմնադրամից»:
«Միրորի» հաղորդագրության կարեւորությունը ընդգծելու համար նշեմ, որ գիրքը, ավելի ճիշտ՝ գրքի անգլերեն լեզվով լույս ընծայումը, իմ կարծիքով, անհրաժեշտ ներդրում է տվյալ բնագավառի գրականության մեջ:
Չնայած հավանաբար տարբեր պատմաբաններ եղելությունը ներկայացրել են ըստ իրենց հայեցողության, այս մեկը առանձնանում է իր ականատեսի վկայություն լինելու հանգամանքով: Եթե նույնիսկ պաշտոնական որոշ արդարամիտ անձնավորություններ «մշտապես թուրքերի խորանը հանդիսացող ոճիր» համարեն Զմյուռնիայի հրկիզումը, կամ նշեն, որ «ափի մոտ դաշնակիցների նավերի առկայության պայմաններում թուրքերը ազատորեն հագեցնում էին կողոպուտի, սպանության եւ բռնաբարության իրեց ծարավը, քանի որ վստահ էին, որ նրանցից ոչ մեկը չի միջամտելու իրենց արարքներին», սակայն միեւնույն է, գտնվելու են մարդիկ, ընդ որում՝ ճանաչված գրողներ, որոնք շրջանցելով պատմական իրականությունը եւ անտեսելով դրդապատճառները, նյութը ներկայացնում են կողմնապահությամբ, երբեմն էլ նույնիսկ հատուկ շեշտելով հույների եւ մյուս փոքրամասնությունների «վայրագությունները»:
Ասվածի որպես հաստատում բերեմ Էռնեստ Հեմինգուեյի օրինակը, չնայած նա իմ նախասիրած հեղինակներից է Ս. Մոեմից եւ Դ.Հ. Լոուրենսից հետո: Երիտասարդ Հեմինգուեյը, որն այդ ժամանակաշրջանում «Տորոնտո Սթարի» լրագրող էր իր «On the Quay at Smyrna» (Զմյուռնիայի նավամատույցում) կարճ պատմվածքը սկսում է հետեւյալ բառերով. «Տարօրինակն այն էր, ասաց նա, թե ինչպես էին նրանք ամեն օր կեսգիշերին բղավում: Չգիտեմ ինչու էին այդ ժամին նրանք գոռում: Մենք նավահանգստում էինք, եւ նրանք բոլորը նավամատույցում էին եւ կեսգիշերին սկսում էին բղավել: Մենք լուսարձակները նրանց վրա էինք պահում, որպեսզի լռեցնենք, եւ դա մեզ հաջողվում էր», եւ պատմվածքը ավարտում հետեւյալ պարբերությունով. «Հույներն էլ լավ տղերք են: Տեղահանվելուց նրանք իրենց սեփական անասունների, որոնց չէին կարող տանել իրենց հետ, առջեւի թաթերը ջարդում էին եւ գցում ծանծաղուտ ջրերի մեջ: Այդ կոտրած թաթերով ջորիներին նրանք ծանծաղուտ ջրերի մեջ էին գցում: Այդ բոլորը հաճելի բիզնես էր: Այո, ազնիվ խոսք, շատ հաճելի բիզնես»:
Պատմվածքի սկզբում Հեմինգուեյը չի պարզաբանում, թե ով է ասողը (հավանաբար ամեն բանից իբր «անտեղյակ» բրիտանացի- Հ.Ծ.): Ոչ էլ պարզաբանում է, թե ինչու էին «գոռում» (հավանաբար, ավելի ճիշտ՝ վստահաբար, նրանք (հույները, գուցե նաեւ հայերը- Հ.Ծ.) հուսահատված օգնության էին կանչում մերձակայքում գտնվող նավերի անձնակազմերին- Հ.Ծ.): Այս «մանրամասնությունները» Հեմինգուեյին չեն հերիքում, հավանաբար հանուն իր հետագա կարիերայի: Նա սոսկ դեպքերն է նկարագրում եւ զարգացնում է իր ուրույն գրական ոճը: Նրա համար հույների կամ հայերի անխուսափելի ճակատագիրը «երկրորդական» կամ «լուսանցքային» նշանակություն ունի:
Կարճ պատմվածքները հատուկ ուշադրության արժանի են այն իմաստով, որ ներկայիս երիտասարդությունը, մեղմ ասած, այնքան էլ ստվար հատորներ կարդալու ցանկություն չունի, իսկ կարճ պատմվածքները դեռեւս ընդգրկված են ԲՈՒՀ-երի դասագրքերում, որոնցով դաստիարակվում են ուսանողները: Նրանց դասախոսների պարտականությունն է անաչառ լինել եւ «բացել փակագծերը» ցույց տալու համար պատմական ճշմարտությունը եւ սառցաբեկորի տեսանելի մասից խորասուզվել եւ բացահայտել նաեւ նրա անտեսանելի մասերը:
Ահա այստեղ է, որ Ալիս Տորյանի ականատեսի վկայությունները օգնության կարող են հասնել որպես անառարկելի փաստեր: Սա է գրքի անգլերեն թարգմանության արժանիքը:
ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆ
