Համաշխարհային կարգուկանոնի շարունակական ձեւափոխումները ինչպես նոր հնարավորություններ, այնպես էլ բարդ մարտահրավերներ են առաջացրել աշխարհի բոլոր երկրների համար: Միաբեւեռ աշխարհ ստեղծելու հույսերը հետզհետե խամրում են, մինչ նոր հառնող կարգուկանոնի գլխավոր հատկանիշները դեռեւս հայտնի չեն: Արդյոք նորաստեղծ աշխարհը կդառնա՞ համագործակցության վայր տարբեր դերակատարների միջեւ, թե՞ կվերածվի մի անելանելի ջունգլիի, որտեղ բոլորը կկռվեն բոլորի դեմ եւ ամենաուժեղը կտիրանա ամեն ինչի: Նման մարտավարական անորոշության մեջ մեկ բան, սակայն, հստակ է: Հաջորդող տարիների, գուցե եւ տասնամյակների ընթացքում աշխարհը կդառնա անկայունության, աճող մրցակցության եւ տարածաշրջանային գերիշխանության համար մղվող պայքարի թատերաբեմ:
Եվրասիան այս զարգացումների ամենավառ օրինակն է: Ուկրաինայում մղվող պատերազմը,
Ռուսաստան-Արեւմուտք հարաբերությունների ամբողջական խզումը, Մ. Նահանգներ-Չինաստան հետզհետե աճող լարվածությունը եւ Աֆղանստանում իրականացված իշխանափոխությունը առաջացող խառնաշփոթության երեւույթներ են: Մինչ գերտերություններն ու միջին հզորության երկրները կպայքարեն ընդլայնելու համար իրենց ազդեցության ոլորտները, փոքր պետությունները ստիպված կլինեն ապրել գոյատեւման սպառնալիքների ներքո:
Հայաստանը այդ երկրներից մեկն է: Մինչեւ 2020 թվականը Հայաստանի արտաքին, պաշտպանական եւ անվտանգության քաղաքականության գլխավոր երաշխավորը Ռուսաստանն էր: Հայաստանում էր գտնվում ռուսական զինվորական հենակետը: Սահմանային զորախմբերը վերահսկում էին իրավիճակը: Հայաստանը Եվրասիական տնտեսական միությանը եւ ՀԱՊԿ-ին էր անդամակցել: Նման մարտավարության գլխավոր տրամաբանությունը այն հավատն էր, որ Ռուսաստանի հետ դաշնակցելը կխոչընդոտեր Թուրքիային անմիջական մասնակցություն ունենալ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ ապագա որեւէ պատերազմի բռնկման դեպքում:
Հայաստանի ղեկավարությունը, դժբախտաբար, չկարողացավ ճիշտ գնահատել տարածաշրջանում կատարվող քաղաքական փոփոխությունների (ներառյալ Ռուսաստան-Թուրքիա հարաբերությունների սերտացման եւ Ռուսաստանի համար Ադրբեջանի դերի կարեւորության) բնույթը: Հետեւանքը եղավ այն, որ Հայաստանը պարտություն կրեց 2020-ի պատերազմում, որը հարցականի տակ դրեց Լեռնային Ղարաբաղի գոյությունը: Դա նաեւ ճանապարհ հարթեց ներխուժելու Հայաստանի ինքնավար տարածք: 2020-ի այդ պատերազմից հետո Հայաստանը մշտական ագրեսիայի է ենթարկվում Ադրբեջանի կողմից: Արդյունքում կորցրել ենք 200 քառ.կմ տարածք, առաջացել է այսպես կոչված «արեւմտյան Ադրբեջան» հորջորջված հասկացությունը եւ սպառնալից ճնշումը արցախահայերի վրա կա՛մ ընդունելու անկլավի նկատմամբ Ադրբեջանի վերահսկողությունը, կա՛մ էլ հեռանալու այդ շրջանից:
Խաղաղություն եւ կայունություն բերելու Ռուսաստանի, Եվրոմիության եւ Մ. Նահանգների նախաձեռնած բանակցությունները ձախողվել են: Ադրբեջանի վերջին շրջանի գործողությունները, ներառյալ անցակետի տեղակայումը Լաչինի միջանցքում, մի անգամ եւս ապացուցում են, որ Ադրբեջանը վճռական է տրամադրված վերցնելու Հայաստանից ինչքան հնարավոր է շատ` օգտվելով պատերազմում հաղթանակած լինելու հանգամանքից:
Մինչ Հայաստանը դիմագրավում է բազմաթիվ մարտահրավերներ (փրկել Լեռնային Ղարաբաղը, դեմ կանգնել Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի հետագա նկրտումներին, դուրս մղել ազերի զորքերը ՀՀ տարածքից եւ դիմակայել Ռուսաստան-Արեւմուտք հակամարտության հետեւանքները), անհետաձգելի կարիք է զգացվում վերագնահատելու Հայաստանի պաշտպանության, անվտանգության եւ արտաքին քաղաքականությունը: Նախկին ձեւաչափերը այլեւս չեն գործում, եւ Երեւանը պետք է որոնի նոր գործընկերներ եւ դաշնակիցներ: Հայաստանը հետ է մնացել Ադրբեջանից՝ համագործակցության բազմաշերտ ձեւաչափերին մասնակցելու գործընթացներից: Ադրբեջանը հաջողությամբ իրականացրել է Ադրբեջան-Վրաստան-Թուրքիա եւ Ադրբեջան-Իրան-Ռուսաստան հարթակները: Երեւանը, ճիշտ է, որոշ ջանքեր գործադրել է ստեղծելու համար Հայաստան-Կիպրոս-Հունաստան (անցկացնելով 2019-ի հունիսին առաջին եռակողմ հանդիպումը, արտգործնախարարների մակարդակով) եւ Հայաստան-Թուրքմենստան-Իրան համագործակցության հարթակը, սակայն այդ ջանքերը, որոշ պատճառներով, ցանկալի արդյունքներ չեն տվել:
Այս համատեքստում, Իրանի եւ Հնդկաստանի հետ հարաբերությունների սերտացումը եւ եռակողմ համագործակցության ձեւավորումը նոր ռազմավարական հնարավորություն է ստեղծում Հայաստանի համար: Ներգրավված երկու երկրներն էլ շահագրգռված են տեսնելու հզորացած մի Հայաստան եւ դեմ են Հարավային Կովկասում թուրքական տիրապետության: Իրանը որոշակի դեր խաղաց կանգնեցնելու Ադրբեջանի նոր ներխուժումը Հայաստանի ինքնավար տարածք: Միեւնույն ժամանակ Իրան-Ադրբեջան ամբողջ սահմանի երկայնքով անցկացված մեծածավալ ռազմական զորավարժությունները 2021-ին եւ 2022-ին լուրջ ուղերձ էին պարունակում իրենց մեջ առ այն, որ Իրանը չի բավարարվելու սոսկ խոսքերով պայքարելու:
Հնդկաստանը, մյուս կողմից, համեմատաբար նոր դերակատար է Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքականության մեջ, սակայն Ադրբեջան-Թուրքիա-Պակիստան ռազմավարական դաշնության սերտացումն ու Եվրոպա հասնելու այլընտրանքային նոր ճանապարհ գտնելու անհրաժեշտությունը` շրջանցելով Սուեզի ջրանցքն ու Ռուսաստան-Արեւմուտք հակամարտությունը, առավել նշանակալի են դարձնում Հնդկաստանի մուտքը Հարավային Կովկաս:
Հայաստանը պատմականորեն բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել ինչպես Իրանի, այնպես էլ Հնդկաստանի հետ: Երեւանը գնահատել է Իրանի հավասարակշռված մոտեցումը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խնդրին, իսկ Հնդկաստանը միշտ էլ բարեկամ երկիր է ընկալվել: Վերջին տարիներին ականատես ենք լինում նաեւ հետզհետե աճող Իրան-Հնդկաստան համագործակցության, որի երեւույթներից մեկը Հնդկաստանի ներդրումներն են Իրանի Չաբահար նավահանգստի արդիականացմանը: 2019-ին Հնդկաստանին հաջողվեց շրջանցել Մ. Նահանգների սահմանափակումները Իրանի դեմ եւ կատարել այդ ներդրումները:
Հնդկաստանը Չաբահարը դիտարկում էր որպես մարտավարական հարթակ` հասնելու համար Կենտրոնական Ասիա` Աֆղանստանի տարածքով, սակայն թալիբանների իշխանության գալով դժվարացավ այդ ճանապարհի օգտագործումը: Այդ պատճառով էլ այժմ Չաբահարը չափազանց կարեւոր է Հնդկաստանի համար, որպեսզի հասնի Եվրոպա Պարսից ծոց-Սեւ ծով միջանցքի ճանապարհով:
Այս համատեքստում նշված երեք երկրների արտգործնախարարների քաղաքական խորհրդակցությունները, որոնք 2023-ի ապրիլի 20-ին կայացան, չափազանց կարեւոր են: Կողմերը հիմնականում իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրին տնտեսական հարցերի եւ տարածաշրջանային հաղորդակցական ուղիների ստեղծման վրա եւ համաձայնեցին շարունակել խորհրդակցությունները նույն ձեւաչափով: Հայաստանը պարտավոր է ընդլայնել իր հնարավորությունները բոլոր բնագավառներում` տնտեսական, ռազմական եւ դիվանագիտական: Այլապես շարունակելու է կորուստներ ունենալ` ի դեմս Ադրբեջանի վռճականության: Մինչ աշխարհը թեւակոխում է բազմաբեւեռության դեռեւս չբացահայտված հորիզոնները, Հայաստան-Իրան-Հնդկաստան ռազմավարական համագործակցությունը արդյունավետ միջոց է առաջ տանելու երեք երկրների մարտավարական շահերը:
Անգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
