Իրանի նախագահի այցը Բաքու՝ Ադրբեջան-Իսրայել հարաբերությունների ակտիվացման ֆոնին

ԻԻՀ նախագահ Փեզեշքիանն  ապրիլի 28-ին Բաքու այցելելուց առաջ Թեհրանում հայտարարել էր՝ «Մենք Ադրբեջանը մերն ենք համարում, սահմանները էական չեն»: Բաքվում էլ Փեզեշքիանը հայտարարեց, որ իր տպավորությամբ, գտնվում է Թավրիզ կամ Արդեբիլ քաղաքներում: 

Երկակի իմաստ պարունակող այս հայտարարությունները բազմաբովանդակ  ընդհանրություններով հարուստ ժողովուրդների բարեկամությունը վկայող արտահայտությունից  բացի, կարող էին ընկալվել  նաեւ որպես Գյուլիստանի պայմանագրով Պարսկաստանից անջատված եւ Ցարական Ռուսաստանի կազմի մեջ հայտնված «կովկասյան 17 քաղաքների»՝ Իրանի համար ցավալի կորուստ:

Ի դեպ, կարող ենք նաեւ զուգահեռներ անցկացնել նախագահ Փեզեշքիանի այս հայտարարության  եւ  1996 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Իրանի փոխնախագահ Հասան Հաբիբիի՝ Երեւան այցելության ժամանակ ԵՊՀ-ում  իրանցի բարձրաստիճան պաշտոնյայի    ելույթի  միջեւ, երբ Իրանի փոխնախագահն ասել էր՝ «Հայաստան այցելելով, կարծես այցելել եմ Իրանի  նահանգներից մեկը»:        

Ընդհանուր առմամբ, Իրանի ու Ադրբեջանի միջեւ դրացիական կապերը նկարագրելու համար «երկուստեք վստահության մթնոլորտի բացակայությամբ ուղեկցվող լարված հարաբերություններ» բնորոշումը կարծում ենք  լավագույն ձեւակերպումը  կարող է լինել:  Բաքվում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի հետ հանդիպումից հետո  ԻԻՀ նախագահ Փեզեշքիանի խոսքերը, թե «Ադրբեջան այցելելով, մտադիր է  ամրապնդել երկու երկրների միջեւ վստահությունը»,  ասածի լավագույն վկայությունն է:        

Ադրբեջանում Իրանի նկատմամբ վստահության դեֆիցիտի պատճառներն Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում Թեհրանի միջնորդական առաքելության ձախողումն էր, որը համընկավ Շուշիի ազատագրման դրվագին, ինչպես նաեւ պատերազմում իբր Հայաստանին ցուցաբերված Իրանի ռազմական օգնության մասին տարածվող  անհիմն պնդումները, ինչը Բաքվի իշխանությունների կողմից առավելապես օգտագործվում էր Ադրբեջանի՝ մեկը մյուսին հաջորդած հարաձկումներին հայկական կողմի հուժկու հակահարվածներին արդարացում հորինելու համար:     

Իսկ Ադրբեջանում լայնորեն կիրառվող հակաիրանական ու հակաշիիթական  քարոզչությունը, որոնց  տարածման համար օգտագործվում են նաեւ Ադրբեջանի դպրոցներում դասավանդվող դասագրքերը, մեծապես նպաստել  են  Իրանում  Ադրբեջանի նկատմամբ անվստահության մթնոլորտի ձեւավորմանը:

Սա Փեզեշքիանի առաջին այցելությունն էր Բաքու, որը կարող էր լինել նաեւ երկրորդը, եթե ԻԻՀ նախագահը մասնակցեր 2024 նոյեմբերին Բաքվում անցկացված  բնապահապնությանը նվիրված միջազգային կոնֆերանսին: Այդ օրերին ԻԻՀ կառավարության խոսնակ տիկ. Մոհաջերանին, արձագանքնելով  ԻԻՀ նախագահի՝ COP 29-ի միջոցառմանը  չմասնակցելու պատճառներին, ասել էր, որ  յուրաքանչյուր երկիր ինքն է որոշում այս կամ այն միջոցառմանը մասնակցելու նպատակահարմարությունը: Իսկ Բաքվում համոզված էին, որ Փեզեշքիանի՝ կոնֆերանսին չմասնակցելու պատճառը Իսրայելից բարձրաստիճան պատվիրակության ներկայությունն էր:

Փեզեշքիանի Բաքու այցելությունից ընդամենը 10  օր անց Ադրբեջան կայցելի նաեւ Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն՝ կնոջ ուղեկցությամբ: (Փեզեշքիանը Բաքու էր այցելել դստեր եւ որդու ուղեկցությամբ: Նախագահի կինը  շուրջ 30 տարի առաջ  ավտովթարի հետեւանքով մահացել է, որից հետո Փեզեշքիանը երբեք չի ամուսնացել):

Ըստ The Times of Israel-ի՝ Նեթանյահուի այցելության ընթացքում կողմերը  կքննարկեն ընդգծված հակաիրանական ուղղվածություն ունեցող Աբրահամյան համաձայնագրին եւ տարբեր նախաձեռնություններին Ադրբեջանին պաշտոնապես ներգրավելու ծրագրերը:  

Իսրայելը մեծ ջանքեր է գործադրում դիվանագիտական ուղիներով Իրան-ԱՄՆ  տարաձայնությունները  կարգավորելու այլընտրանքը ռազմականով փոխարինելու  ուղղությամբ, եւ այդ նպատակին հասնելու համար գործի դնում իր բոլոր հնարավորությունները, որից ելնելով էլ վերջին օրերին  Իսրայելում լայն արշավ է ձեւավորվել՝ Ադրբեջանի Հանրապետությանը «Աբրահամի համաձայնագրին» մասնակից դարձնելու ուղղությամբ, ինչն ի զորու է ավելի կարծրացնելու Ադրբեջանի հակաիրանական կեցվածքը:   

Նշենք, որ դեռեւս 2020 թվականի օգոստոսի 13-ին  ԱՄԷ-ի, Բահրեյնի ու Իսրայելի միջեւ հակաիրանական ուղղվածությամբ  եռակողմ գործարքին միանալու նպատակով, որն ի պատիվ երեք աստվածային կրոնների  հետեւորդների հոգեւոր հոր՝ ստացել է «Աբրահամի  համաձայնագիր» անվանումը,  Բաքուն գործնական քայլեր կատարեց Թել Ավիվում Ադրբեջանի դեսպանություն հիմնադրելու ուղղությամբ, եւ նույն թվականի մարտի 29-ին պաշտոնապես Իսրայելի մայրաքաղաքում կազմակերպեց Ադրբեջանի դեսպանության բացման արարողությունը: 

Կարծում ենք, Իրանի ու ԱՄՆ-ի միջեւ տարաձայնությունների հաղթահարման ուղղությամբ ընթացող բանակցությունների շրջանում Իսրայելի ու Ադրբեջանի միջեւ հարաբերություններին հակաիրանական բնույթ հաղորդելը  պետք է լրջորեն մտահոգի Թեհրանին:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ