Մեզնից ոմանք դեռեւս չեն գիտակցում իմաստն ու տարողությունը այն սխրանքի, որը, թերեւս ակամա կամ բնազդաբար, իրականացրել են մեր հայրերն ու պապերը Ցեղասպանության ընթացքում եւ հետո: (Նկատի չունեմ այն թեթեւսոլիկներին, որոնք այս պահին ղեկավարում են, հույս ունեմ՝ ժամանակավորապես, մեր երկիրն ու պետությունը, եւ որոնք քիչ է մնում մահվան վկայական պահանջեն Մեծ եղեռնի՝ իրողություն լինելու, մեկուկես միլիոն հայերի նահատակված լինելու փաստը ընդունելու համար): Օտարազգի հետազոտողները, այդ թվում՝ թուրքեր, վաղուց են համոզվել, ընդունել հայ ժողովրդի դեմ թուրքական իշխանությունների նախածրագրած ու գործադրած ցեղասպան գործողությունները եւ, նույնիսկ, զարմացել, ինչպես անգլիացի պատմաբան Քրիստոֆըր Ուոքըրն է արձանագրել իր «Armenia. The Survival of a Nation» («Հայաստան. Գոյատեւումը մի ազգի») գրքում, մեր գոյատեւելու, վերապրելու իրողությամբ:
Իրոք սխրանք էր, մասնավորաբար արեւմտահայության կրած մարդկային, նյութական ու հոգեւոր կորուստներից, բռնագաղթերից, հայրենազրկումից հետո վերապրելու, որպես էթնիկ հավաքականություն աշխարհով մեկ տարտղնված լինելու պայմաններում գոյատեւելու, ազգային կյանք, եկեղեցի, դպրոց, ակումբ, որբանոց, բուժարան, այրիանոց, ծերանոց, դարմանատուն, մամուլ, նույնիսկ գրականություն ու թատրոն ստեղծելու իրողությունը:
Ես չեմ մտաբերում մեր ժողովրդի պատմության մեջ որեւէ այլ նախադեպ, երբ բնազդական ու գիտակցական այդպիսի մղումով եւ այդպիսի կազմակերպվածությամբ, իրարօգնության այդպիսի ոգով, այն էլ՝ նման դժնդակ պայմաններում, մեր ազգը փարված մնա ազգային լինելիության գաղափարին:
Եղեռնը վերապրողների առաջին եւ գլխավոր գործը ազգահավաքը եղավ՝ սկսելով որբահավաքով, որի առաջին ռահվիրաներից մեկը հանդիսացավ ամերիկյան բանակում ծառայած կրտսեր սպա, հետագայում «Որբերի հայրիկ» կոչումին արժանացած Ռուբեն Հերյանը, որի «Մեկ հայ որբուկ՝ անգլիական մեկ ոսկեդրամի դիմաց» ծրագիրը, որը կայանում էր արաբ ցեղախմբերի վրաններից հայ երեխաներին «գնելու» մեջ: Նրա եւ ուրիշ նվիրյալների, այդ թվում՝ շվեյցարացի, նորվեգացի, ամերիկացի եւ այլ ազգությամբ կամավոր բարեգործների ջանքերով հավաքված որբերի կենտրոնացումն էր դա Հալեպի, Արաբփունարի, Քամիշլիի (Սիրիա), Ժիբեյլի, Թրիփոլիի, Ռայաքի, Անթիլիասի (Լիբանան), Կիպրոսի, Հունաստանի Կորֆու կղզու, ինչպես նաեւ Ալեքսանդրապոլի (Գյումրի) որբանոցներում, աջակցությամբ ամերիկյան մարդասիրական Near East Relief կազմակերպության, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության ու հայ եւ օտար այլ կազմակերպությունների, որոնց մեջ միշտ կարեւորագույն դեր է կատարել ամերիկահայությունը՝ հատկապես հայրենակցական միությունների միջոցով, որոնք հետագայում վճռական դեր ունեցան նաեւ Հայաստանում Հովհ. Թումանյանի նախագահությամբ գործող ՀՕԿ-ի (Հայ օգնության կոմիտե) խողովակով, Պողոս Նուբարի նվիրատվությամբ կառուցված Նուբարաշենից հետո գյուղական ու քաղաքային բնակավայրերի ու թաղամասերի կառուցման գործում, ինչպես Նոր Քղի, Նոր Հաճըն, Նոր Խարբերդ, Նոր Այնթապ, Նոր Արմավիր, Նոր Արեշ, Նոր Արաբկիր, Կիլիկիա, Զեյթուն եւ այլ՝ բազմաթիվ ավանների կառուցապատման գործում: Իսկական հայրենաշինություն՝ գերազանցապես նախկին որբերի ձեռքով կառուցված: Նրանք էին, որ Թումանյանի ասած «ողբի հայրենիք, որբի հայրենիքը» ծաղկեցրին, բարգավաճ երկիր դարձրեցին, որը շուտով հանգրվան դարձավ հայրենադարձ հայկական կարավանների համար:
Որբահավաքից ու որբախնամ կառույցների ստեղծումից հետո օրակարգի գլխավոր հարց դարձան երեխաների կրթության եւ արհեստագիտության հարցերը: Դպրոցներ բացվեցին արդեն սփյուռքահայ դարձած խոշոր ու փոքր համայնքներում: Կարապետ Աղա Մելգոնեանի կտակով ՀԲԸՄ-ը Նիկոսիայում բացեց ամենակարեւոր կրթօջախը՝ Մելգոնյան հաստատությունն իր վարժապետանոցով, որը կարճ ժամանակում սկսեց ուսուցիչներ հայթայթել նորաբաց դպրոցներին, մինչ Բեյրութում, զուգահեռաբար, ՀՀ Առաջին Հանրապետության մեծանուն ղեկավարների՝ Աղբալյանի, Վրացյանի, Լեւոն Շանթի ջանքերով սկսեց գործել Համազգայինի ճեմարանը: Նույն գործառույթը, արդեն տասնամյակներ շարունակ, ստանձնել էին նաեւ Մեծի տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Դպրեվանքն ու Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության Ժառանգավորաց վարժարանը:
Զուգահեռաբար, արդեն 16-20 տարիքի հասած որբերին տրվել են արհեստներ սովորելու դասընթացներ՝ կոշկակարություն, ատաղձագործություն, դերձակություն եւայլն, որպեսզի չափահաս որբերը աշխատեն, փող վաստակեն, ընտանիք կազմեն: Ուշագրավ էր մանավանդ՝ դեռեւս որբանոցներում գտնվող՝ նույնպես չափահասության տարիքի հասած որբուհիների հետ արհեստավոր այդ տղաների ամուսնության կազմակերպումը, փոքրիկ օժիտի նվիրումով: Երիտասարդ ընտանիքներ կազմելու, նոր սերունդ ստեղծելու սրտառուչ նախաձեռնություն՝ արդարեւ:
Ինչպես տեսնում ենք, դժվարագույն պայմաններում, Մեծ եղեռնից մնացած աղիտահար հայությունը, բնազդաբար եւ իմաստնաբար ցույց է տվել ինքնակազմակերպման, գոյատեւման, վերականգնման զարմանալի, հրաշալի կարողություն, որը դաս պետք է լինի մեր ապրող ու գալիք սերունդների համար՝ մեր ժողովրդին, հայրենիքին ու պետությանը դուրս բերելու աղիտալի ներկա ու գալիք վիճակներից, ձերբազատվելու աղիտաբեր համբակ կառավարիչներից, աշխատանքով եւ իմաստությամբ կերտելու իսկապես հզոր, իսկապես ուժեղ, իսկապես բարգավաճ եւ իսկապես արդար ու կենսունակ երկիր:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
