Մարտի 1-3 Բեռլինում անցկացված «Դարի ոճրագործության վկաները. գերմանական ռայխը եւ հայոց ցեղասպանությունը» գիտաժողովին ներկա էր գերմանական taz-ի Թուրքիայի թղթակից, օրերս գերմանական գրախանութ հասած 343 էջանոց գրքիՙ«Նպաստ ցեղասպանությանը. Գերմանիայի դերը հայերին բնաջնջելու գործում» հեղինակ Յուրգեն Գոթթշլիխը, որի հոդվածները ժամանակին, երբեմն հասու ենք դարձրել նաեւ «Ազգի» ընթերցողներին: 61-ամյա գերմանացի հեղինակի վերոհիշյալ գիրքը ներկայացվում էր նաեւ երեկ Լապցիգում մեկնարկած գրքի միջազգային տոնավաճառին:«Երեւանում եղել եմ 15 տարի առաջ, ապրիլի 24-ին այնտեղ դժբախտաբար չեմ կարող լինել, քանի որ գիրքս ներկայացնելու եմ տարբեր քաղաքներում», մեր զրույցում ասաց Յուրգեն Գոթթշլիխը, որի հետ ծավալուն հարցազրույցը ներկայացնում ենք մասնակի կրճատումներով:
– Պարոն Գոթթշլիխ, հավանեցի՞ք կոնֆերանսը:
– Այո, հետաքրքրական էր, ինքս էլ բավական բան իմացա: Խթանող շատ բան կար:
– Դուք բավականաչափ շատ եք հետազոտել նյութը, ի՞նչն էր Ձեզ համար նոր կոնֆերանսում:
– Մանրամասներ կային, որ նոր իմացա, օրինակ այն, ինչ պատմեց Հիլմար Կայզերը, այդպես խիտ չգիտեի, նրանից առաջ ելույթ ունեցողներից էլ, բանավեճի ժամանակ հանդես եկողներից էլ իրենց տեսակետը հայտնի դարձավ, որը մեզ պիտանի կլինի:
– Ձեր կարծիքով, ի՞նչ կհասցնի դեռ անել Բունդեսթագը 100-ամյակից առաջ:
– Հավանաբար քիչ բան կհասցնի: Գերմանիայի կառավարությանը հարցում էին ուղղել Բունդեսթագում, եւ պատասխանը հետեւյալն էր, թե դեռ պիտի մտածեն, ինչը չի նշանակում է, թե որեւէ բան չեն կամենում ձեռնարկել, ինչպես այսօր էլ բանավեճի ժամանակ հայտնի դարձավ, չի ասվելու, թե եղածը ցեղասպանություն էրՙ անշուշտ քաղաքական պատճառներով, քանի որ չեն ուզում Էրդողանի հետ խնդիր ունենալ: Երեւում էՙ Գերմանիայի կառավարությունից բարձրաստիճան որեւէ մեկը Երեւան 100-ամյակի հուշահանդեսին չի գնալու մասնակցելու, ինչի համար շատ եմ ափսոսում:
– Գիտե՞ք դրա մասին:
– Ստույգ ոչ, բայց եթե որոշած լինեին գնալ, ապա նախօրոք ասած էլ կլինեին, իսկ եթե հիմա ասում են, թե դրա մասին դեռ կմտածեն, նշանակում է, թե չեն գնալու: Մերկելը վստահաբար չի գնալու, Շթայնմայերն ու Դաշնային նախագահն էլ չեն գնալու, այլապես վաղուց կիմանայինք:
– Դուք սա ինչպե՞ս եք անվանում:
– Վախկոտություն: Չեն ուզում անախորժություն ստեղծել: Քանի որ եթե գնան, պիտի նաեւ Գերմանիայի դերի համար ներողություն հայցեն: Սա հաճելի չէ, եւ քանի նրանց դա չեն ստիպել, չեն անի:
– Որքան հիշում եմՙ 2005-ին Կանաչներից Ֆրից Քուհնը ներում հայցեց Գերմանիայի անունից:
– Այո, 2005-ի բանաձեւի մեջ էլ կարՙ սխալ ենք համարում, ամաչում ենք…եւ այլն, բայց դա սահմանափակում է ասելուՙ այո, գիտեինք, Գերմանիայի կառավարությունը, ավելի ճիշտՙ կայզերական Գերմանիան ժամանակին տեղյակ էր եւ որեւէ բան չձեռնարկեց: Նկատի ունեմ, որ դրանից բացի մեղսակից էր ողջ պատմությանը , որն առավել է, քան պարզապես պասիվ վերաբերմունքը: Սա այն հարցն է, որի վերաբերյալ պիտի դիրքորոշում հայտնել, իսկ Դաշնային կառավարությունը դա չի ուզում անել:
– Դուք Թուրքիայում աշխատում եք երկար տարիներ, լավ ճանաչում եք, որ երկիրը հեռու է ժողովրդավարությունից, իսկ Հայոց ցեղասպանության հարցում շարունակում է ուրացման քաղաքականությունը: Գերմանիան բազմիցս պնդում է, թե պատրաստակամ է միջնորդել Հայաստան – Թուրքիա հաշտեցման գործում: Դուք էլ չեք կարծու՞մ, թե ճիշտ ուղին հետեւյալն էՙ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելով Գերմանիան ճնշում կբանեցնի Թուրքիայի վրաՙ ստիպելով նրան ճանաչել սեփական հանցանքը:
– Մի քիչ երկփեղկված եմ, Թուրքիայի ներքին կյանքում առկա է բանավեճ, կան պատմաբաններ, որ Թուրքիայի կառավարության պաշտոնական տեսակետը չէ, որ ներկայացնում են, Ստամբուլում, նաեւ Թուրքիայի այլ քաղաքներում մարդիկ ներկայանում, ասում ենՙ իմ պապերը, նախնիները հայեր են եղել: Թուրքիայի ներսում շատ բան է փոխվել, դժվար է պատկերացնել, թե Էրդողանը կասիՙ գիտեք, դրսից ճնշում կա, պիտի ընդունենք, որ ցեղասպանություն է եղել, ավելի լավ է, որ առանց արտաքին ճնշման հասարակության մեջ առկա քննարկումները հանգեցնեն նրան, որ ասիՙ այո, եղածը ցեղասպանություն էր:
– Որքա՞ն ժամանակ է պետք դրա համար:
– Եթե հայ լինեի, սպասելիքների առումով նույնքան հիասթափություն կունենայի, բայց իրականում բանավեճը միայն 10 տարի է, ինչ սկսվել է: Իսկ Հրանտի մահով նոր դինամիկա ձեռք բերեց: Բայց Ձեր խոսքի մյուս կետի վերաբերյալ կասեմ հետեւյալը. ըմբռնելի է նաեւ, որ եթե Գերմանիան, իբրեւ Թուրքիայի երբեմնի դաշնակից ասիՙ այո, ցեղասպանություն էր, եւ մենք էլ մեղսակից ենք,ապա Թուրքիայի կառավարության համար բնականաբար դժվար կլինի ասել, թե չի եղել: Տրամաբանական է:
– Ձեր գիրքը թերթելով այն եզրակացությանը հանգեցի, թե Դուք էլ հենց դա եք հետապնդում:
– Այո, իհարկե: Ես էլ եմ ուզում, որ Գերմանիայում խոսեն, թե Գերմանիան ինչքանով էր մասնակից: Ոչ թե ինչպես գերմանական կառավարությունն է ասումՙ սա հայերի եւ թուրքերի խնդիրն է:Սա սխալ մոտեցում է:
– Էրդողանը, ինչպես գերմանական մամուլը ծանուցեց, վերջերս Կոլումբիայում ասել էրՙ մենք մեր արխիվները բաց ենք արել, նույնը հայերը թող անեն: Դուք ասել եք, թե եղել է, որ թուրքական արխիվում Ձեզ մերժել են այս կամ այն փաստաթուղթը տրամադրել:
– Թուրքիայում երկու արխիվ կա, որ կարեւոր են:Օսմանական պետական արխիվը, որ ճիշտ է, բաց է եւ ցանկություն ունեցողը կարող է օգտվել, բայց դժվար է, քանի որ օսմաներեն կարդացողներ հազիվ են գտնվում:Սա օբյեկտիվ խնդիր է, որի համար քաղաքականությունը պատասխանատու չէ, եւ երկրորդըՙ ռազմական արխիվը, որ զինվորականության վերահսկողության տակ է: Ինչպես գիտենք, զինվորականությունը Թուրքիայում նախկինի նման առանձնահատուկ դեր ունի, թուրքական կառավարությունը չի կարող պարզապես հայտարարել, թե բաց է անում նաեւ ռազմական արխիվը: Բայց առաջին քայլերն արդեն կան, այն գիտնականները, որ զինվորականության հետ կապ չունեն, նրանց չեն պատկանում, հնարավորություն կունենան այնտեղ լինելու, փաստաթղթերը տեսնելու:Լավատես եմ, առաջիկա տարիներին սա էլ կլինի: Բայց այժմ ռազմական արխիվից ոչինչ չեն տրամադրում:
– Առաջարկել էիք, որ ապրիլի 24-ին Երեւան մեկնի կանցլեր Մերկելը, այսօր Մարկուս Մեկելն ի՛ր ցանկությունը հայտնեցՙ նախագահ Գաուքը թող մեկնի:
– Ինձ համար միեւնույն էՙ Գաուքը, թե Մերկելը:
– Սա սոսկ ցանկությո՞ւն է, թե՞ ավելին… Ինչո՞ւ Հայոց հարցը 100 տարի անց էլ տեղ չունի եվրոպական հիշողության մշակույթի մեջ:Չկա, քանի որ լոբբի՞ չունենք:
– Այո:
– Լավ, ընդունում ենքՙ լոբբի չունենք, իսկ ի՞նչ պիտի անենք:
– Ի հեճուկս դրա կրկին ու կրկին պնդել, որ հարցը քննարկվի, խոսվի դրա մասին: Գերմանիայում Ֆրանսիայից ավելի քիչ հայեր են ապրում,եւ հայկական փոքրաթիվ խումբը քաղաքական մեծ կշիռ չի կարող ներկայացնել:
– Սա միա՞կ միջոցն է:
– Այո, դժվար է քաղաքական ճնշում բանեցնել, երբ փոքրաթիվ ես: Բայց օրեցօր աճում է գերմանացի այն լրագրողների թիվը, որ հետաքրքրված են եւ ճնշում են բանեցնում:
– Այո, լրագրողներն ամենահամարձակն են:
– Գերմանիայում գնալով առավել շատ է արծարծվում խնդիրը, սա գործընթաց է, որ զարգանում էՙ հուսադրելով:
– Դուք եղել եք տարբեր վայրերում, հանդիպել մարդկանց: Ո՞րն է եղել Ձեզ համար ամենազգայուն, հուզական պահը, իրադարձությունը:
– Առաջին հերթին այն վայրերը Թուրքիայում, ուր տեղի է ունեցել ցեղասպանություն, վայրեր, որտեղ նախկինում շատ հայեր են ապրել, իսկ այժմ որեւէ մեկը չկա: Շատ ճնշող է, երբ տեսնում ես, որ հետքերն էլ վերացվել են: Բայց այն, ինչ իսկապես տպավորել է, Դիարբեքիրի հայկական մեծ եկեղեցին է, որը ոչ միայն արտասահմանյան նվիրատվություններով վերականգնվեց, այլ նաեւ տեղի քաղաքական գործիչների աջակցությամբ: Նախկին քաղաքագլուխըՙ Օսման Բայդեմիրը շատ մեծ նպաստ ունեցավ, նա իրենցՙ քրդերի մեղսակցությունը ճանաչելու առումով թուրքական կառավարությունից առաջ ընկավ:Եկեղեցու վերաբացումն ու նրա ելույթը շատ տպավորեցին:
– Այսքա՞նը միայն: Հանդիպե՞լ, զրուցե՞լ եք վերապրողների հետ:
– 100 տարի անց մի քիչ դժվար է նրանց հանդիպել: Բայց Մուսա լեռան հայկական միակ գյուղումՙ Վագըֆլիում 99, թե 89 տարեկան էր Ավետիս Դեմիրչյանը (տես «Ազգ» 2011-04-23- խմբ.), երբ հանդիպեցի, կարողացա զրուցել հետը: Նորածին էր եղել, երբ ծնողները նրան էլ լեռն էին բարձրացրել իրենց հետ, նա անցյալ տարի մահացավ: Բայց զրուցել եմ մարդկանց հետ, ում ծնողները կամ նրանց ծնողներն են զոհ գնացել: Իմ ընդհանուր տպավորությամբՙ հայ համայնքը Թուրքիայում երկար ժամանակ վերապահ էր, ձեռնպահ, իրեն վտանգի չենթարկելու պատճառով: Հիմա փոխվում է, շատերն են խոսում, մանավանդ Հրանտից հետո:
– Դուք նկատի ունեք Ստամբուլի՞ հայերին, թե՞ դրանից դուրս:
– Թուրքիայում հայերը հիմնականում հենց Ստամբուլում են: Մուսալեռցիներն էլ իրենց զավակներին Ստամբուլ են ուղարկում, որտեղ հայկական եզակի դպրոցներ գոյություն ունեն, եւ նրանք, որոնք դպրոց են հաճախում, այլեւս գյուղ չեն վերադառնում: Եվ ինքնաբերաբար բոլորն այնտեղ են մնում:
– Ձեր գիրքը վերնագրել եք «Նպաստ ցեղասպանությանը»: Այն նպաստ է նաեւ քաղաքական գործիչների՞նՙ ճանաչելու Հայոց ցեղասպանությունը:
– Հուսամ գիրքս թափ կհաղորդի քննարկմանը, եւ գերմանացի քաղաքական գործիչներին էլ խորհրդածելու առիթ կտաՙ ինչ է եղել ժամանակին:
– Նկատել եմՙ Ձեզ հետ հարցազրույցի մեկնաբանություններում կա նաեւ հետեւյալ արձագանքըՙ «աշխարհի բոլոր անկյուններում ինչ ողբերգություն, հանցանք պատահի, գերմանացինե՞րս ենք մեղավոր»: Պատասխանե՞լ եք նման մեկնաբանությունների հեղինակներին:
– Ոչ, դեռ չեմ պատասխանել: Այո, այս դիմադրությունը կաՙ Հոլոքոստը ճանաչելուց հետո, արդեն մյուս հարցերի համար էլ ենք պատասխանատվություն կրելու: Այսպիսի արձագանք միշտ կա, բայց բանավեճի ընթացքում անշուշտ փոխվում է: Թեպետ Գերմանիայում հիմա էլ կան, որ ասում են, թե հրեաների հետ կատարվածը չի եղել. հիմարներ միշտ գտնվում են:
