ԱՐԱՄ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, Քաղաքական վերլուծաբան, բանասիրական գիտությունների թեկնածու
Ղազախստանի Հանրապետության նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաեւը , ելույթ ունենալով իշխող «Նուռ Օտան» կուսակցության համագումարում, հայտարարել է նախընտրական մրցարշավում իր մասնակցության մասին:
«Առաջին դեմքի» թեկնածությունն իբրեւ նախագահական պաշտոնի հավակնորդի, առաջադրել է ճանաչված ղազախստանյան գիտնական, ակադեմիկոս Կենժեգալի Սագադիեւը:
– Նազարբաեւը հանդիսանում է միակ արժանի թեկնածուն,- հայտարարել է ակադեմիկոսը կուսակցության անունիցՙ ելույթ ունենալով համագումարում: Դրանից հետո հարցը գործնականում վճռված էր: Դրական:
Ղազախստանի ղեկավարն ընդգծեց, որ իր հրամանագիրը «Ընտրությունների անցկացման մասին», որը նշանակվել է ապրիլի 26-ին, պատասխանն էր ժողովրդական նախաձեռնության, որը բարձրաձայնվել էր Ղազախստանի ժողովրդի ասամբլեայի կողմից: Իսկ ղազախստանյան պետական իշխանության աշխատանքի նպատակն անվանեց հանրապետության զարգացման վրա արտաքին բացասական գործոնների անթույլատրելիությունը:
– Մեզ սպասում է մեր երկրի կյանքի պատմական, ճակատագրական ժամանակահատված,- ընդգծել է Նազարբաեւը,- ներկայումս իրավիճակն աշխարհում բարդանում է: Էապես մեծացել են տնտեսական ռիսկերը, համաշխարհային գների անկման պատճառով նվազել են մեր բյուջե մուտքերը: Համարյա բոլոր պետությունները զգում են այդ դժվարությունները, ոչ միայն մենք:
Այդ մարտահրավերներին ու սպառնալիքներին պատասխան է անվանել նախագահը «Նուռլի ժոլ» նոր տնտեսական ծրագիրը, ինչպես նաեւՙ պետության նախկին սոցիալական քաղաքականության պահպանումը եւ բոլոր սոցիալական պարտավորությունների կատարումը: Մի խոսքով, պետության ղեկավարը խոստացավ հավատարիմ մնալ նախկին գծին:
– Մարդը պետք է գնա ընտրությունների, եթե ունի ծրագրերի եւ նպատակների փաթեթ, որի հաշվին ուզում է բարելավել ժողովրդի կյանքը,- ամփոփել է Նուրսուլթան Նազարբաեւը,- եթե չկա նման նպատակ ու խնդիր, չպետք է գնալ:
2016 թվականի նախագահական ընտրությունները տեղափոխելու դասական պատճառ է նշվում դրանց հնարավոր զուգակցումը խորհրդարանական ընտրությունների հետ, որոնք նույնպես ծրագրված էին հաջորդ տարի: Երկու ընտրական արշավ, որոնք կանցնեին գործնականում միաժամանակ, գնահատվեցին չափազանց եւ փորձ արվեց դրանք տարբերակել ժամանակի մեջ:
Սակայն ինչո՞ւ որոշեցին վաղաժամ անցկացնել նախագահի ընտրություններն, այլ ոչ թե խորհրդարանականների: Այս հարցի պատասխանն իմաստ ունի փնտրել պետության ղեկավարի այն նույն ելույթում, որտեղ ասվում է, բացի մնացած ամեն ինչից, որ Ղազախստանին սպասում է նաեւ քաղաքական համակարգի բարեփոխում:
Նախագահը հայտարարել է, որ անհրաժեշտ է ընդլայնել պետական համակարգի ղեկավարների հաշվետվության գործառույթը ժողովրդի առջեւ, այդ թվում նաեւ Ինտերնետի միջոցով, եւ դրա հետ մեկտեղ ապահովել հետադարձ կապը:
– Կարեւոր է ամրապնդել հասարակական խորհուրդների դերը պետական մարմիններին եւ ակիմատներին առընթեր,- հայտարարել է Նազարբաեւը,- դրանից միայն ավելի լավ արդյունք կլինի:
Բացի դրանից, ըստ Ղազախստանի ղեկավարի, երկիրը կարիք ունի այսպես կոչված քաղաքացիական բյուջետավորման, որի համաձայն քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչները հնարավորություն ունեն բյուջետային միջոցների բաշխման գործընթացին մասնակցելու, հատկապեսՙ մարզերում: Իսկ պետական մարմիններին կզրկեն «կեսարի կնոջ» ոչ պաշտոնական կարգավիճակից, որն ինչպես հայտնի է, միշտ կասկածից վեր է:
– Օրենքով պետք է ընդլայնվեն քաղաքացիների հնարավորությունները պաշտոնյաների գործողությունները բողոքարկելու հարցում,- հայտարարել է նախագահը:
Բարեփոխման բարձրակետը կլինի հասարակության մեջ ինքնակարգավորման ներդրումը, որն ուղղված կլինի պետական մարմինների պատասխանատվության գոտիների կրճատմանը, դրանց լիազորությունները քաղաքացիական հասարակության հաստատություններին փոխանցելով: Եվ, այդ դեպքում, կարելի կլինի լուծել տեղական գործադիր մարմինների եւ ընդհանրապես իշխանության ընտրության համակարգի նորացման հարցը:
Նազարբաեւը բարձրաձայնել է նաեւ նման քաղաքական ռազմավարության օրինաչափ արդյունքը:
– Փուլ առ փուլ պետք է իրականացվի սահմանադրական բարեփոխում, որը ենթադրում է իշխանական լիազորությունների վերաբաշխում նախագահից խորհրդարան եւ կառավարությունՙ մեր ավանդույթները հաշվի առնելով,- ամփոփել է նա:
Այս հայտարարությունից հետո ԶԼՄ-ներում հայտնվեցին բազմաթիվ տարբերակներ իրադարձությունների հնարավոր զարգացման մասին: Մասնավորապես, խոսք գնաց Ղազախստանի անցման մասին կառավարման նախագահական համակարգից նախագահական-խորհրդարանականի, գուցե եւ մաքուր խորհրդարանականի:
Եվ փորձարկել դա, ինչպես երեւում է, կսկսեն նոր ընտրվելիք խորհրդարանում, այնպես որ 2020 թվականին, երբ կանցնեն նոր նախագահի ընտրությունները, մեխանիզմը մշակված լինի ըստ ամենայնի:
Ղազախստանյան փորձագետների կարծիքով ընտրությունների «բաժանումը» միայն դրական կազդի պետության տնտեսության վրա: Նման կարծիք է հայտնել «Գործարար ժամանակ» հեռուստատեսային ծրագրում նաեւ տնտեսական գիտությունների դոկտոր Եսենժոլ Ալիյարովը :
– Այժմ Ղազախստանում ամենաբարձր եւ քննարկվող իրադարձությունը հանրապետության նախագահի արտահերթ ընտրություններն են,- հայտարարել է նա,- դա նախատեսված է Սահմանադրությամբ: Կարելի է անցկացնել վաղաժամ, ընտրելու է ժողովուրդը: Պետության ղեկավարը կընտրվի միայն ժողովրդի քվեով: Հաջորդ տարի պետք է անցկացնել խորհրդարանի ընտրություններ: Եվ որքան կարճ լինի այդ երկու ընտրությունների միջեւ ժամանակահատվածը, այնքան դա վատ կլինի տնտեսության համար, պետության բյուջեի համար:
Դրական քաղաքական արդյունքի (այդ թվում եւ արտաքին) մասին նրան երկրորդում են ռուսաստանյան վերլուծաբանները:
– Ակնհայտ է, որ դրանցում (արտահերթ ընտրություններին.- Ա.Ս.) կմասնակցի Նուրսուլթան Նազարբաեւը,- նշել է ՌԴ ԱԳՆ Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական ինստիտուտի Վերլուծական կենտրոնի տնօրեն, քաղաքական գիտությունների դոկտոր Անդրեյ Կազանցեւը ,- եւ ակնհայտ է, որ նա կհաղթի: Ոչ մի իրատեսական այլընտրանքային թեկնածու ազգային առաջնորդին, որը ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ստեղծեց ժամանակակից ղազախստանյան պետություն, առայժմ չկա:
Նախագահ Նազարբաեւի լիազորությունները կերկարացվեն: Սա փաստորեն միակ իրատեսական սցենարն է իրադարձությունների ծավալման համար: Ընդ որում, կարեւոր կլինի այն, որ նախագահը հաղթաթուղթ կունենա ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականություն վարելու համար, ի դեմս ժողովրդի վստահության նոր մանդատի: Ակնհայտ է, որ Նազարբաեւի օգտին տրված քվեների թիվը բարձր կլինի (75-90 %-ի կարգի), եւ դրա համար ոչ մի ձեռնածություն պետք չէ, որովհետեւ արդյունքն ազնիվ կլինի, քանի որ կասկած չկա, որ ժողովուրդը Նազարբաեւին վստահում է:
Արտահերթ ընտրությունների մասին առաջարկի պատճառը ձգտումն է «իրարից բաժանելու» ժամանակի մեջ ընտրությունները տարբեր կարգի սպառնալիքների աճը հաշվի առնելով (որոնք սպասվում են 2016 թվականին): Ես չեմ կարծում, որ եթե բոլոր մակարդակների ընտրություններն անցնեին 2016 թվականին, դա կհանգեցներ լուրջ ապակայունացման: Սակայն ընտրությունների եւ ռիսկերի գագաթնակետի համընկնելու հավանականություն կա: Այդ պատճառով էլ վաղաժամ ընտրությունների մասին որոշումը պետք է կանխի հնարավորությունը ամեն կարգի ապակայունացման, որը կապված է ռիսկերի համընկնելուն հետ:
Լիբերալների միջավայրում ղազախստանյան ընտրազանգվածն ընդունված է քննադատել գործող նախագահի նկատմամբ չափազանց լոյալ վերաբերմունքի համար: 2011 թվականին ղազախստանյան առաջնորդի օգտին տրված քվեների թիվը կազմել է բոլոր ընտրողների 95 %-ը: Ընդդիմությունն ավանդաբար նման բարձր ցուցանիշների փաստը կապում է արդյունքների կեղծման կամ վարչական ռեսուրսի ճնշման հետ, բայց դա մեծապես նման է սեփական քաղաքական ինֆանտիլ կեցվածքն արդարացնելուն:
Եթե դարասկզբին ետխորհրդային տարածքում ժողովուրդն ուրախությամբ ծափ էր տալիս «գունավոր հեղափոխություններին», ապա վերջին տարիներին այդ հիացմունքն էապես նվազեց: Ժողովրդավարություն տենչացող քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության հետեւում հանկարծ ի հայտ եկան փորձառու ձեռնածու-տիկնիկ խաղացնողների ձեռքերը: Իսկ խոստացված ազատության փոխարեն ասպարեզ եկան կենսամակարդակի աղետալի անկումը, երբեմնՙ նույնիսկ քաղաքացիական պատերազմը:
Դրա համար էլ Ղազախստանում ժողովուրդը քվեարկում է Նազարբաեւի օգտին, հուսալով պահպանել պետության կայունությունը ժամանակակից անհանգիստ աշխարհում:
