Պետք է հրաժարվել առեւտրի ոլորտը գրեթե ազատ տնտեսական գոտու վերածած որոշումից
Մոտ մեկ տարի առաջ, 2014-ի հոկտեմբերի 1-ին, պետք է կյանքի կոչվեին շրջանառության հարկում կատարած փոփոխությունները, որոնք նպատակ ունեին մի կողմից նվազեցնել հարկման դրույքաչափը առեւտրով զբաղվողների համար 3,5 տոկոսից հասցնելով մինչեւ 1 տոկոսի, մյուս կողմից` պարտադիր դարձնել փաստաթղթաշրջանառությունը: Սակայն, ինչպես հայտնի է, հիմնականում տոնավաճառների առեւտրականները բողոքեցին այդ որոշման դեմ, քանի որ այն հարվածում էր նրանց ստվերային գործունեությանը եւ նպաստում թաքցված իրական շրջանառությունը բացահայտելուն:
Կառավարությունը, ինչպես վերջերս հաճախ է պատահում, դարձյալ հետքայլ կատարեց եւ ստվերի նվազմանն ու հավասար մրցակցային դաշտի ապահովմանն ուղղված իր այս նախաձեռնությունից հրաժարվեց: Առաջարկված նոր տարբերակով, նախ` բարձրացվեց շրջանառության հարկ վճարող համարվելու համար շրջանառության առավելագույն շեմը` 58,35 մլն դրամի փոխարեն 113,4 մլն դրամ: Սրանով պետք է փարատվեր այն մտահոգությունը, թե փաստաթղթավորման բացահայտման դեպքում, իբր թե կարող են լինել տնտեսվարողներ, որոնց իրական շրջանառությունը կգերազանցեր 58,35 մլն դրամը եւ նրանք կհայտնվեին ԱԱՀ դաշտում: Այնուհետեւ, շրջանառության հարկի դրույքաչափը սահմանվեց 5 տոկոս, որը, փաստաղթավորման դեպքում կարող է նվազեցվել, հասցնելով մինչեւ հարկման 1 տոկոսի: Այսինքն, ներդրվեց կամավորության վրա հիմնված համակարգ` եթե ուզում ես փաստաթղթով աշխատել, ապա կարող ես վճարել 1 տոկոս, եթե նախկին ձեւով` այսինքն ստվերում` ապա 5 տոկոս:
Այն, որ շրջանառության հարկի դաշտից ոչ մի տնտեսվարող չէր հայտնվելու ավելացված արժեքի դաշտում եւ ոչ ոք չէր նախընտրելու առանց փաստաթղթի գործելու դեպքում 5 տոկոս վճարելու փոխարեն` փաստաթղթով գործելով վճարել 1 տոկոս, ի սկզբանե ենթադրելի էր: Համենայն դեպս, կառավարության որոշման նախագծում նշված էր, որ այս տարբերակի դեպքում «բյուջեի եկամուտների նվազեցման ռիսկեր կարող են լինել»: Այս կանխատեսումը, այսօր արդեն կարող ենք փաստել, ամբողջությամբ իրականացավ: Եվ ընդհակառակը, քմծիծաղ առաջացնող այն հավաստիացումները, թե առեւտրականները աստիճանաբար կանցնեն փաստաթղթաշրջանառության եւ ավելի պարտաճանաչ կդառնան, չիրականացան:
Այժմ անդրադառնանք արձանագրված թվերին եւ իրողություններին:
2015-ի առաջին վեց ամիսներին պետական բյուջեի եկամուտների հիմնական մասը կազմող հարկերն ու տուրքերը մոտ 501 մլրդ դրամ են կազմել, ինչը 2014-ի առաջին կիսամյակի համեմատ ավելի է 0,3 տոկոսով: Փորձենք կռահել, թե որքա՞ն են կազմել շրջանառության հարկի դաշտում գործող շուրջ 57 հազար տնտեսվարողների, որոնցից մոտ 40 հազարը առեւտրով զբաղվողների եւ որոնց գերակշիռ մասը տոնավաճառների առեւտրականների վճարած հարկի բաժինը: Չարժե շատ մտատանջվել … ընդհանուրի ուղիղ 1 տոկոսը կամ 5 մլրդ 170 մլն դրամ: Ընդ որում, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ այս ցուցանիշը նվազել է 32,2 տոկոսով կամ մոտ 2,5 մլրդ դրամով: Ի՞նչ է սա նշանակում:
Մոտ մեկ երրորդով նվազել են այն հարկատուների վճարած հարկերը, որոնք ամսական 10-15 հազար դրամ էին վճարում մինչ այդ: Այսինքն, այժմ նրանք վճարում են ավելի ծիծաղելի գումար` միջին ամսական ընդամենը 6,5-10 հազար դրամ: Մինչդեռ, հիշեցնենք, նրանք «մտահոգվում էին», որ կարող են շրջանառության բացահայտման հետեւանքով գերազանցել 58,35 մլն դրամ շեմը եւ հայտնվել ԱԱՀ դաշտում: Դա տեղի չունեցավ: Ընդհակառակը, ԱԱՀ դաշտում գործողները, թաքցնելով իրենց շրջանառությունը, սկսեցին անցնել շրջանառության հարկի դաշտ :
Անմիջապես փարատենք հնարավոր հակափաստարկն այն մասին, որ այս տարի առեւտրի ծավալները նվազել են եւ պետք է նվազեին նաեւ վճարած հարկերը: Տարվա առաջին կեսին առեւտրի ծավալները նվազել են 8,2 տոկոսով, իսկ ահա շրջանառության հարկի վճարած գումարները, ինչպես արդեն նշվեց` 32,2 տոկոսով: Կամ գուցե ասեն, որ իրականում առեւտրի ծավալներն ավելի՞ են նվազել: Շրջանառության իրական ծավալների բացահայտումը, որի դեմ կատաղորեն բողոքում էին առեւտրականները, կպարզեր թե՛ իրենց, թե՛ խոշոր մատակարարի, թե՛ ընդհանուր առեւտրի ծավալների հստակ պատկերը: Կպարզվեր նաեւ, որ 1 տոկոս շրջանառության հարկի գումարը ավելին է, քան առանց փաստաթղթի` 3,5 կամ 5 տոկոսինը:
Ի դեպ, մեր իրականությանը բնորոշ եւս մեկ աննորմալ երեւույթ:
Շրջանառության հարկի կամավոր համակարգում հարկման չափը 3,5 տոկոսից դարձել է 5 տոկոս, բայց վճարվող գումարը դարձյալ նվազել է: Այսինքն, նվազո՞ւմ է առեւտրի ծավալը, թե՞ ավելանում, ավելանո՞ւմ է հարկման դրույքաչափը, թե՞ նվազում, միեւնույնն է, առեւտրականների վճարած հարկերն անշեղորեն նվազում են:
Ֆինանսների նախարարությունում ասում են, որ այս եւ եկող տարի դժվարանալու է պետական բյուջեի եկամուտների հավաքումը: Դա երեւում է նաեւ վեց ամիսների ցուցանիշից, երբ 4,4 տոկոս տնտեսական աճի դեպքում հարկային եկամուտներն ավելացել են ընդամենը 0,3 տոկոսով: Նկատի ունենալով, որ տնտեսական աճը գրանցվել է առավելապես հարկման դաշտից դուրս գտնվող գյուղատնտեսության շնորհիվ, իսկ մետաղների միջազգային գներն էլ նվազել են, բնական հարց է առաջանումՙ որտեղի՞ց հավաքել բյուջեի եկամուտները: Պատասխանելու համար եւս մեկ փոքրիկ թվաբանություն:
Եթե առեւտրային գործունեությամբ զբաղվողներից միջին ամսական 10 հազար դրամ շրջանառության հարկի փոխարեն գանձվի 20 հազար դրամ, ինչը դարձյալ աննշան գումար է նրանց իրական շրջանառության համեմատ, ապա պետական բյուջեի եկամուտները տարեկան կավելանան մոտ 1 տոկոսով, իսկ շրջանառության հարկի մասնաբաժինը ընդհանուր եկամուտների մեջ դարձյալ չնչին կմնա` մոտ 2 տոկոս: Թվերով արտահայտված` կես տարվա 5 մլրդ դրամի փոխարեն` 10 մլրդ դրամ, տարեկան 10 մլրդ դրամի փոխարեն` 20 մլրդ դրամ: Չենք խոսում այն մասին, որ մեծածախ մատակարարների շրջանառության որոշ մաս էլ դուրս կգա ստվերից: Այսինքն, հարկ է հրաժարվել առեւտրի ոլորտը գրեթե ազատ տնտեսական գոտու վերածած պոպուլիստական որոշումից:
