Թուրքական «Նոբել» ակադեմիական հրատարակչութիւնն այս տարի լոյս է ընծայել Անկարայի համալսարանի պրոֆեսոր, տիկին Եըլդըզ Դեւեջի Բոզքուշի «19-րդ դարի Օսմանեան կայսրութեան հայ մտաւորականները» թուրքերէն հատորը (408 էջ): Այն պարունակում է 44 հայ մտաւորականի կենսագրութիւն: Նրանց մէջ առկայ են ինչպէս հանրածանօթ դէմքեր (Յակոբ Պարոնեան, Գրիգոր Զoհրապ, Թովմաս Թէրզեան), այնպէս էլ պակաս յայտնի եւ անծանօթ մնացած մի շարք գործիչներ, որոնց թւում են թուրքերէն (հայատառ) առաջին վէպի հեղինակ Յովսէփ Վարդանեանը (Վարդան Փաշա), լեզուաբան թուրքագէտներ Տիրան Քելեկեանը (ի դէպ, Մեծ եղեռնի զոհ) եւ Յակոբ Մարթայեանը (Դիլաչար), պետական թարգման Անտոն Եաւէր Փաշա Թընկըրը, գիւղատնտես Նշան Գալֆայեանը, մանկավարժ Ռեթէոս Պերպերեանը, ֆիզիկոս, թուրքերէնով առաջին բժշկական գրքերի թարգմանիչ (ֆրանսերէնից) Յակոբ Հանտանեանը եւ ուրիշներ: Գրքի գլխաւոր արժանիքը քիչ ծանօթ անձանց մոռացութիւնից հանելն է, ինչպէս նաեւ մերօրեայ թուրքալեզու ընթերցողին անցեալի հայ ականաւոր գործիչներին ծանօթացնելը:
Որպէս գրքի նախաբան զետեղուած է Լեւոն արքեպիսկոպոս Զէքիեանի նամակը՝ ուղղուած հեղինակին: Նա իր խօսքում մասնաւորապէս նշել է. «Ինչ ես յատկապէս գնահատում եմ այն է, որ այս համատեքստում, ինչպէս բազմիցս կատարուել է, օսմանեանն ու հայկականը, բացայայտօրէն, ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն, իրարից մեկուսացած կամ նոյնիսկ հակասական տարր չեն, որոնք միմեանց լրացնում են ամենախելամիտ ենթադրութեամբ, բայց չեն կարողանում ներքին շփման մէջ մտնել: Հետեւաբար, ձեր գիրքը մի բաց է լրացնում: Ցանկանում եմ իմ շնորհակալութիւնն ու շնորհաւորանքները յայտնել օսմանեան հայկական ընդհանուր գաղափարների պատմութեան մէջ այս կարեւոր ծառայութեան եւ ներդրման համար»:
Հատորն օժտուած է պատկերազարդումներով` ներկայացուած մտաւորականների դիմանկարները եւ նրանց հրատարակած գրքերի շապիկների լուսանկարները: Գիրքը եզրափակւում է հարուստ մատենագիտութեամբ` հիմնականում թուրքերէն, հայերէն եւ անգլերէն գրքեր եւ մամուլ:
Աւելացնենք, որ դոկտոր Եըլդըզ Դեւեջի Բոզքուշն այս տարի մասնակցել է Վենետիկի հայոց լեզուի եւ մշակոյթի ամառային խտացեալ դասընթացին: Նրա յաջորդ հատորը վերաբերելու է Օսմանեան կայսրութեան մտաւորական հայուհիներին:
Ա. Բ.
