ԵՐԵՎԱՆ-ՎԻԼՅՈՐԲԱՆ, Ֆրանսիա – Վերոնիկ Կապոյան Ֆավելը (ծն.1959, Օբենա, Արդեշ) հայազգի ֆրանսիական դերասանուհի եւ բեմադրիչ է: Թատրոնում աշխատում է 1981-ից, համագործակցել է բեմադրիչներ Շանտալ Մորելի, Սերժ Պապագալիի, Ֆիլիպ Դելեգի, Պատրիկ Անրիի, Ժիլ Շավասյոյի, Գի Գրանույեի, Մոհամեդ Սաիդ Ֆերդանի հետ: Զանազան դերեր է կատարել կինոյում եւ հեռատեսիլում, նկարահանվել Անրի Վեռնոյի, Կլոդ Շաբրոլի, Ալեքսանդր Ադաբաշյանի, Պատրիս Լըկոնտի, Էրիկ Բարբիեի, Սոֆի Ֆիլիերի, Ժան Բեկերի, Ժերար Կրավչիկի եւ այլոց ֆիլմերում, բազմաթիվ հեռուստաֆիլմերում եւ սերիալներում:
–Սիրելի՛ Վերոնիկ, եթե չեմ սխալվում ձեր առաջին թատերական հաջողությունը Սերժ Պապագալիի «Ազատված դոֆինուացին» հումորային ներկայացման մեջ էր, 1995 թվականին: Կարո՞ղ ենք ասել, որ դրանից հետո դուք նախընտրում եք կատակերգական դերերը:
-Այդ կատակերգությունն իր հաջողության շնորհիվ վերածվեց յուրատեսակ ընտանեկան սագայի, որը 1995-ից մինչեւ 2024 թվականն ունեցավ յոթ բեմադրություն, նաեւ դարձավ լիամետրաժ ֆիլմ: Միաժամանակ հանդես եմ եկել նաեւ մեկ այլ ներկայացման մեջ՝ «Ժիլի կինը», Շանտալ Մորելի բեմադրությամբ, որը ողբերգական մենաներկայացում էր եւ խաղացվել է ավելի քան 200 անգամ: Այս դերերի հակադրությունը հնարավորություն տվեց ինձ բացահայտել ու խորացնել այն բոլոր նրբերանգներն ու բազմազանությունը, ինչը կարող է երազել դերասանը: Չկա կատակերգություն առանց ողբերգության: Ողբերգությունը կարող է գոյություն ունենալ ինքնուրույն, սակայն այս երկուսը հաճախ շատ մոտ են իրար: Ես չեմ կարող ընտրել դրանցից մեկը կամ մյուսը.կատարման հաճույքը տարբեր է, բայց երկու դեպքում էլ այն անսահման է:
–Ո՞վ է ձեզ վրա, որպես դերասանուհի, թողել ամենամեծ ազդեցությունը:
-Ազդեցություններ շատ են եղել. բազմաթիվ արվեստագետներ սնուցել են ինձ: 1979-1980 թվականներին դիտածս Փարիզի Արեւի թատրոնի «Մեֆիստոն» իմ առաջին մեծ թատերական փորձառությունն էր: Ես հիացա, եւ Արիան Մնուշկինը դարձավ իմ առաջին ուղենիշը: Ավելի ուշ, մի վարպետության դասի ընթացքում, ներգրավվեցի խմբի աշխատանքի մեջ ու շատ բան սովորեցի, հատկապես այն հայտնի պարադոքսի մասին, որը կոչվում է «ողբերգական կատակերգություն»:
–Դուք մասնակցել եք Սփյուռքի հետ կապված մշակութային նախագծերի. կպատմե՞ք դրանց մասին:
-Իմ խմբի հետ բեմադրել եմ ժամանակակից հեղինակների ստեղծագործություններ, սակայն ժամանակակից հայ հեղինակները հազվադեպ են հայտնվել իմ ճանապարհին, միայն մեկ անգամ: Ապրիլի 24-ի ոգեկոչման ընթացքում հանրային ընթերցմամբ մասնակցելու հրավեր ստացա Վիլյորբանի քաղաքապետ Ժան-Պոլ Բրեից (ի դեպ, Վիլյորբանն Աբովյանի քույր քաղաքն է): Ես ներկայացրի Գրիգոր Պըլտյանի, Մարինե Պետրոսյանի եւ Վիոլետ Գրիգորյանի բանաստեղծություններից, նաեւ հատվածներ Ժերար Շալյանի «Հուշերիս հուշերը» գրքից: Ես հաճախ եմ վերադառնում այդ գրքին՝ գաղտնի մտածելով այն բեմադրելու կամ դրանից հատվածներ օգտագործելու մասին՝ միաժամանակ անդրադառնալու թե՛ ընդհանուր պատմությանը, թե՛ իմ տատիկ-պապիկի անձնական պատմություններին: Պետք է գտնել ճիշտ ձեւը: Այնտեղ կան խոսքեր, որոնք կարող էին իմը լինել. «Իմ մանկության սեւազգեստ ծեր կանայք հիշում էին. նրանք, ովքեր մահացան առանց գերեզմանի, հավերժ իրենցն են»: Եվ ի վերջո՝ երբ գալիս է ապրած տարիների հաշվետվության պահը, ժամանակն է հիշելու այս պատմությունը եւ մեր նախնիներին վերադարձնելու այն, ինչ իրենցն է:
-1950-1960-ական թվականներին Ֆրանսիայում հայկական ծագում ունեցող շատ արվեստագետներ փոխում էին իրենց ազգանունները՝ ընտրելով ավելի եվրոպական հնչողությամբ անուններ: Դուք կարող էիք հանդես գալ Վերոնիկ Ֆավել անունով, սակայն պահպանեցիք Կապոյան ազգանունը: Դա առաջացրե՞ց դժվարություններ:
-Մայրս ֆրանսուհի է, եւ ծնողներիս ամուսնությունը մնում էր մի մեծ գաղտնիք: Նրանք ամուսնացել են 1953 թվականին: Փարիզուհի մայրս հետեւել է ամուսնուն՝ տեղափոխվելով Արդեշի գյուղական շրջան (հետագայում մենք ապրեցինք Վալանսում), հորական տատիս՝ Մամե Զարիկի հետ, որը մեծացրել է ինձ: Ծնողներիս ամուսնությունը տեւել է 17 տարի: Մորս՝ նորմանդացի գյուղական ծագումով ընտանիքը դեմ է եղել այդ ամուսնությանը եւ բացահայտ ռասիզմ է դրսեւորել: Հայաստանը նրանց համար անհայտ երկիր էր, նրա լեզուն՝ անհասկանալի, խոհանոցը՝ տարօրինակ. նման դատողությունները շատ էին: Իսկ ես ուտում էի հայկական ուտեստներ եւ խոսում էի հայերեն (մինչեւ յոթ տարեկանս՝ ծնողներիս ամուսնալուծությունը): Իմ Կապոյան ազգանունը ժամանակի ընթացքում դարձավ դրոշ, հպարտության աղբյուր: Ինձ դուր էր գալիս իմ այդ յուրահատկությունը, այդ հեռավոր երկիրը, եւ տատիկիս ողբերգական պատմություններն ինձ տարան դեպի թատրոն՝ կենդանի զգացումների աշխարհ: Իմ մեծ ափսոսանքն այն է, որ այլեւս չեմ խոսում հայերեն: Տատիկիցս բաժանվելուց հետո լեզուն էլ նրա հետ անհետացավ: Կարող էի, պետք է կարողանայի, դեռ կարող եմ նորից սովորել… Կյանքն արագ է անցնում: Մի քանի բառ, սակայն, մնացել են:
–Ինչպե՞ս էր ձեր համագործակցությունը Անրի Վեռնոյի հետ «Պարադիի փողոց, թիվ 588» ֆիլմում:
-Շատ կարճ էր. փոքր էր դերս: Դա իմ երկրորդ փորձառությունն էր կինոյում: Ինձ կաշկանդված էի զգում Անրի Վեռնոյի, Կլաուդիա Կարդինալեի եւ Ռիշար Բերիի ներկայությամբ: Միշտ մտածել եմ, որ Վեռնոյն ինձ ընտրել էր իմ ազգանվան պատճառով՝ ելնելով հայկական համերաշխությունից: Հիշում եմ ֆիլմի ցուցադրությունը խմբի հետ. դահլիճը լցված էր Փարիզի հայ համայնքի ներկայացուցիչներով, եւ ցավալի հիշողությունների հուզականությունը շոշափելի էր: Իսկ հետո՝ սեղանների տեսարանները եւ մեր հայկական ուտեստները՝ ուրախության, հպարտության եւ հիացմունքի ալիքներով: Դա կարծես փոխաբերություն լիներ. խոհանոցն արտացոլում էր ողջ մնացած Հայաստանի առատաձեռնությունն ու կենսունակությունը:
–Դուք նաեւ նկարահանվել եք «Մադոյին՝ ցպահանջ» ֆիլմում, որը բեմադրել է հայազգի ռուսական բեմադրիչ Ալեքսանդր Ադաբաշյանը: Ձեր միջեւ հաստատվե՞ց ինչ-որ առանձնահատուկ կապ:
-Մեր կապը հիմնականում ստեղծագործական էր: Ես անցա քասթինգը, եւ մինչեւ նկարահանումները բազմաթիվ զրույցներ ունեցա Ադաբաշյանի հետ: Չգիտեմ, եթե ազգանունս ազդել է ընտրության վրա: Նկարահանումները շատ հաճելի էին, թեեւ որոշ բարդություններ կային լեզվական խոչընդոտի պատճառով, քանի որ ողջ տեխնիկական խումբը ռուսներ էին: Այդ շրջանից իմ մեջ մնացել են շատ լավ հիշողություններ՝ թե՛ թեթեւության, թե՛ պահանջկոտության առումով:
–Կպատմե՞ք Կապոյանների ընտանիքի մասին:
-Պապս՝ Օհաննես Կապոյանը (Հովհաննես Գաբոյան), ծնվել է 1880 թվականին, Բիլեջիկում եւ մահացել է 1955 թվականին, Օբենայում: Տատս՝ Զարիկ Յալարյանը (թե՞ Յայլարյան), ծնվել է 1890 թվականին Բիլեջիկում. Հակոբ Յալարյանի եւ Փարիս Թեփելյանի դուստրն էր: Եթե ձեր ընթերցողներից որեւէ մեկը կրում է այս ազգանունները, ուրախ կլինեմ լսել նրանցից: Տատիկիս պատմություններից գիտեմ, որ նրա ծնողները Բիլեջիկի շրջանում զբաղվել են մետաքսագործությամբ: Նա եւ պապիկս ունեցել են վեց զավակ, որոնցից ամենափոքրը՝ իմ հայր Գալուստը, ծնվել է 1925 թվականին, Կ.Պոլսում: Նրանց երեխաներից երեքը մահացել են Պոլսի փախստականների ճամբարներում՝ հիվանդությունից, թերսնումից, ցրտից եւ զրկանքներից: Այս աքսորը կամ տեղահանությունը, որը սկսվել է 1915-1916 թվականներին եւ շարունակվել Պոլսի փախստականների ճամբարներում անցկացված տարիներով, հանգեցրել է գրեթե տասներեք տարվա թափառումների, մինչեւ նրանք 1928 թվականին հասել են Ֆրանսիա: Տատիկս, նրա ավագ դուստր Աստղիկը եւ հայրս (այն ժամանակ՝ չորս տարեկան) հասել են Մարսել, ապա հաստատվել են Սեն-Պիեռ-սու-Օբենայում՝ Բրիանի մետաքսի գործարանում աշխատելու, մինչդեռ պապս եւ դեռահաս Հակոբ հորեղբայրս մնացել են Թուրքիայում եւ հավանաբար զոհվել են: Աստղիկ հորաքույրս մահացել է Ֆրանսիայում՝ իր առաջնեկին լույս աշխարհ բերելիս, իսկ միակ զարմիկս՝ Ժոզեֆ Պողոսյանը, մահացավ Լիոնում, 2002 թվականին:
Ես հաճախ եմ մտածում, որ կարող էի ունենալ հորեղբայրներ, մորաքույրներ, զարմիկներ, ընտանեկան հավաքույթներ, ինչը տեսնում էի ուրիշ ընտանիքներում: Ես անսահման սեր եւ հիացմունք եմ զգում տատիկիս եւ նրա ուժի հանդեպ: Նա դիմակայել է աքսորին, հայրենիքի, տան եւ ընտանիքի կորստին, չորս զավակների եւ ամուսնու մահվանը եւ մի զավակի անհետացմանը: Նա կանգնել է չհասկացված լինելու անհնարինության եւ անծանոթ աշխարհին հարմարվելու անհրաժեշտության առջեւ: Նա ապրել է լեզվական մեկուսացման մեջ՝ լուռ աքսորում, իր հիշողություններով եւ հիշելու հանձնառությամբ: Այսօր ես այնքա՜ն հարցեր կունենայի նրան տալու: Հայրս՝ նրա միակ կենդանի մնացած զավակը, այժմ՝ հանգուցյալ, միշտ ասում էր. «Դա հին պատմություն է»: Հնարավոր է՝ նա չափազանց շատ էր դրանք լսել:
–Ինչպե՞ս եք ձեր կյանքում եւ արվեստում պահպանում հայկական ավանդույթն ու ինքնությունը:
-Առօրյա կյանքում ես հաճախ պատրաստում եմ հայկական ուտեստներ (ամուսինս դրանց մեծ սիրահար է): Ունեմ երկու դուստր, որոնք շատ զգայուն են մեր պատմության եւ խոհանոցի նկատմամբ: Իմ միակ եղբայրն ունի չորս զավակ, որոնցից երեքը տղաներ են, եւ ես գիտեմ, թե որքա՜ն երջանիկ կլիներ մեր հայրը՝ տեսնելով, որ Կապոյան ազգանունը շարունակվում է: Շատ տարիներ առաջ, երբ ես մասնակցում էի հանկարծաբանական մրցույթների Բատակլանում, հայրս եկել էր դիտելու: Հագիս մարզահագուստ էր, որի հետեւի մասում գրված էր իմ ազգանունը. նա շատ հպարտ էր. այդ երեկոն նրա համար ամենակարեւորն էր:
Արվեստը կարող է հաղթահարել նախապաշարմունքները: Այն կոչ է անում հանդուրժողականության, համակրանքի, գիտելիքի եւ ավելի խոր հարցադրումների: Մեր այս զրույցի շնորհիվ, որի համար երախտապարտ եմ, այժմ ցանկություն ունեմ ստեղծելու մի թատերական գործ այս պատմության շուրջ՝ իմ ընտանեկան եւ ավելի մեծ պատմության: Ինձ անհրաժեշտ են գործընկերներ, համախոհներ եւ ժամանակակից թատերական լեզու: Կարող եմ կրկնել ֆրանսիացի բանաստեղծի խոսքերը՝ «Ես մեկ այլ Արթյուր Ռեմբո եմ»…
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
