ԵՐԵՎԱՆ – Նեւդոն Ժամկոչյանը (ծն. 1971, Սան Ֆրանցիսկո) ամերիկյան բազմաճյուղ արվեստագետ եւ գրող է. ապրել է Ինդոնեզիայում, Գերմանիայում, Թայլանդում, Սենեգալում, Չինաստանում, Մալայզիայում եւ Հնդկաստանում: Ստացել է նկարչական կրթություն, սակայն նրա գործունեությունն ընդգրկում է նաեւ լուսանկարչություն, ինստալացիա, տեքստ եւ փերֆորմանս: Ցուցադրվել է տարբեր երկրներում (ԱՄՆ, Հայաստան, Թայլանդ, Գերմանիա, Չինաստան, Ռուսաստան, Թուրքիա): «Ռիչարդ Բրանսոն Մարս 2025» մրցանակի դափնեկիր է: Գրում է «Հիպերալերգիկ» եւ «Արթքոր ջորնըլ» արվեստաբանական հանդեսների համար: Նրա հետաքրքրությունները ներառում են ֆուտուրիզմը, միջմեդիականությունը եւ մոդեռնիզմն արվեստի պատմության մեջ:
–Նեւդո՛ն, ձեր արվեստում առերեսվում եք պատմության եւ հիշողության թեմաներին՝ հաճախ անդրադառնալով ցեղասպանության, կենդանիների անհետացման, մարդկային ժառանգության փխրունության խնդիրներին: Պատանեկությանս տարիներին շատ էի ազդվում՝ նայելով անհետացած կենդանիների պատկերներին: Հետո գիտակցեցի, որ շատ ազգեր՝ յուրաքանչյուրը մարդկության խճանկարի յուրօրինակ մի գույն, նույնպես կարող են անհետանալ՝ մոտ կամ հեռու ապագայում: Ձեր կարծիքով՝ հնարավո՞ր է, որ արվեստը որեւէ ձեւով կանխի նման ողբերգությունները:
-Արվեստը չի կարող կանխել աղետը՝ ուղիղ, գործնական իմաստով: Նկարները, ինստալացիաները կամ փերֆորմանսները չեն կարող դադարեցնել ցեղասպանությունը կամ կանխել որեւէ տեսակի անհետացումը: Սակայն արվեստը կարող է ամբողջականացնել հավաքական հիշողությունը, ձեւավորել խոսույթ եւ բացահայտել լռության հետեւանքները: Երբ մարդն արվեստի գործում տեսնում է ցեղասպանություն, անհետացում կամ ջնջված մշակույթի բեկորներ՝ վերստեղծված ինստալացիայի մեջ, այդ հանդիպումը կարող է հարուցել այնպիսի կարեկցանք եւ գիտակցում, որոնք հազվադեպ են քաղաքական զեկույցներում կամ լրատվական հոսքերի մեջ: Արվեստը երկար է ապրում. այն ստեղծում է փոքրիկ ճեղքեր մեր վստահությունների մեջ: Դրանք չեն կարող կանխել ողբերգությունը, բայց կարող են ստեղծել այնպիսի պայմաններ, երբ ժխտումը կդառնա ավելի դժվար, իսկ մոռանալը՝ գրեթե անհնար: Բացի այդ, արվեստը ամենեւին ծախսատար չէ. այն ամենաէժան միջոցն է՝ մարդկանց ստիպելու մտածել եւ հիշել:
Արվեստը որպես հիշատակ պետք է գործի մարդկային հիշողության բարդ կառուցվածքի հետ մեկտեղ: Աղետի ուղիղ եւ հետեւողական պատկերումն անհրաժեշտ է, սակայն չի կարող լինել միակ միջոցը, եթե ուզում ենք, որ հիշողությունը շարունակի մնալ կենդանի եւ իմաստավորված: Հավաքական գիտակցության մեջ պահպանվում է մոտեցումների շերտավորումը. տխուր հուշարձաններ՝ երգիծանքի հետ կողք-կողքի, կտրուկ վավերագրում՝ նուրբ ակնարկների հետ: Սա ամեննց ակնհայտ է Հոլոքոսթի դեպքում, որի հիշողությունը պահպանվել է ոչ միայն պաշտոնական հուշարձանների, այլեւ մշակութային դրսեւորումների միջոցով՝ Մել Բրուքսի հումորային «Պրոդյուսերները» ֆիլմից մինչեւ «Սթոլփերսթեյն» (անհատական հուշաքարերի) նախագիծը: Այդ բազմազան մոտեցումն է Հոլոքոսթը դարձրել նորագույն պատմության ամենահայտնի իրադարձություններից մեկը: Իսկ հայերի, ռուանդացիների կամ կամբոջացիների ցեղասպանությունները քիչ են ներկա հանրային պատկերացումների մեջ, մասամբ այն պատճառով, որ դրանց հիշողությունը հաճախ սահմանափակվել է վավերագրմամբ՝ առանց այնպիսի գեղարվեստական միջամտությունների, որոնք պատմությունը կդարձնեն ոչ միայն մտավոր առումով ընկալելի, այլեւ հուզականորեն վերապրելի: Հիշողությունը պահպանելը պահանջում է թե՛ լրջություն, թե՛ ստեղծարարություն: Իմ ուսումնասիրությունները՝ նվիրված համաշխարհային հիշողության վայրերին՝ սկսած Պնոմպենի Թուոլ Սլենգ Ցեղասպանության թանգարանի այցելուների մատյաններից մինչեւ Գանայի ստրուկների ամրոցները, ցույց տվեցին պատմական տրավմայի ընկալման մեջ առկա էական բացը: Մի բան՝ որ պետք է ընդգծենք, մեր փորձառության համընդհանրությունն է: Մենք չենք կարող որոշ սիոնիստների պես ասել՝ «Սա երբեք չպետք է կրկնվի՝ միայն մեզ հետ»: Ցեղասպանությունը երբեք չպետք է կրկնվի ոչ ոքի՛ հետ:
-2014 թվականին դուք պատրաստեցիք 1.500.000 հուշամեդալ, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա գրված էր «1 հայ» եւ նվիրեցիք Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Նաեւ նախաձեռնեցիք «Բագրատյան նախագիծը»՝ Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի հերոս Ստեփան Բագրատյանի երեւակայական ինքնակենսագրությունը՝ ուղղված Հայոց ցեղասպանության ժխտման դեմ պայքարին: Ինչպե՞ս է ձեւավորվել այդ նախագիծը:
-Իմ վեպը (որը վերջնականապես ավարտեցի երկու շաբաթ առաջ՝ 11 տարվա աշխատանքից հետո, այժմ հրատարակիչ եմ փնտրում) ստեղծում է մի հակապատմական կտավ՝ հիմնված այն հարցի վրա, թե ինչպիսի՞ն կլիներ աշխարհը, եթե Հայոց ցեղասպանությունը կատարված չլիներ: Վեպի գաղափարական նախադրյալը բխում է Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածից, որը քրեականացնում է «թրքության հանդեպ վիրավորանքը»՝ Ցեղասպանության ճանաչման դեպքում: Գրքում պատկերում եմ մի այլընտրանքային 20-րդ դար, որտեղ հայկական մտավոր եւ գեղարվեստական միջավայրը գոյատեւել է՝ մոդեռնիզմի առանցքը վերակենտրոնացնելով Անատոլիայում: Այդ զուգահեռ տիեզերքում երիտասարդ հերոսը՝ Ստեփան Բագրատյանը, խուսափում է իր գրական ճակատագրից (մահ՝ 15 տարեկանում): Ողջ մնալով՝ նա մեծանում է եւ դառնում արվեստի ականավոր գործիչ՝ փոխելով մշակութային մոդեռնիզմի աշխարհագրությունը: Առանց իր հին ժողովուրդներին արմատախիլ անելու՝ Կոստանդնուպոլիսը պահպանում է իր պատմական դերը որպես կոսմոպոլիտ մայրաքաղաք՝ ինչպիսին եղել էր Հռոմի անկումից մինչեւ նոր ժամանակները: Արդյունքում՝ ավանգարդի կենտրոնաձիգ ուժը երբեք չի տեղափոխվում Նյու Յորք. մոդեռնիզմը ծաղկում է Կոստանդնուպոլսի արվեստանոցներում եւ Անատոլիայի տարածքներում: Այս միջավայրում վերաիմաստավորվում են պատմական դեմքերը. Արշիլ Գորկին հանդես է գալիս իր ծննդյան անունով՝ Ոստանիկ Մանուկ Ադոյան, իսկ Կոմիտասը, փրկված իր պատմական ճակատագրից, հանդես է գալիս որպես դրվագային կերպար՝ վերականգնված իր ստեղծագործական կյանքում: Պատմությունը լեցուն է պատմական եւ հորինված բազմազան կերպարներով՝ ուկրաինացի ֆուտուրիստներից մինչև այնպիսի ճանաչված դեմքեր, ինչպիսիք են Դյուշանը, Պիկաբիան և Լոյը, բոլորը՝ խմբված արվեստի նորարարության այս նոր կենտրոնի շուրջ:
Սյուժեն հետեւում է Բագրատյանի ուղուն՝ քաղաքականորեն վերաձեւված Մերձավոր Արեւելքում: Տարածքը ձեւավորվել է ըստ Վիլսոնի առաջարկած քարտեզի: Նրա ճանապարհն անցնում է տարբեր երկրներով՝ նորաստեղծ Հայկական ժողովրդավարական հանրապետության, որի մայրաքաղաքը հառնում է Անիի ավերակների միջից, անկախ Հունական Պոնտոսի, Հռոդոս կղզու հրեական անարխո-սինդիկալիստական համայնքի եւ Սիրիայի ու քրդական տարածքների համար ստեղծված տարբեր մանդատավոր երկրների: Այս մանրակրկիտ ուսումնասիրությամբ կառուցված աշխարհը ներկայացված է նաեւ բնօրինակ քարտեզագրությամբ՝ ընթերցողին ուղղորդելով այս անծանոթ միջավայրում:
Վեպը պատմվում է առաջին դեմքով: Բագրատյանը միտումնավոր ներկայացված է որպես անկատար հակահերոս՝ ամբարտավան, մանրախնդիր, բայց նաեւ համակրելի: Սա հերոսական կերպարի գիտակցված մերժում է: Գեղարվեստական շարադրանքը հիմնավորված է հորինովի արխիվային նյութերի մերձտեքստային մեծ քանակով: Ես ստեղծել եմ տասնյակ նկարներ՝ 1910-20-ականների զուտ մոդեռնիստական ոճով, որոնք վերագրել եմ հենց Բագրատյանին: Դրանք ցուցադրվել են պատկերասրահներում՝ ինձ նշելով որպես համադրողի: Այս մտացածին աշխարհն ընդլայնված է նաեւ կայքէջով, փոստային նամականիշներով եւ կեղծ թանգարանային կատալոգներով՝ միտված լինելով ջնջել սահմանը պատմական փաստի եւ երեւակայական պատմության միջեւ: Բագրատյանի «լուսանկարներն» իրականում իմ հորեղբայր Մալքոլմ Մելքոնյանինն են՝ անզավակ մի ազգականի, որը սիրում էր լուսանկարվել:
Յուրաքանչյուր գլուխ ավարտվում է հայկական ռադիոյի ոճի 57 հումորային պատմություններով, որոնք գոյություն ունեն վեպի սյուժեի «աշխարհի» սահմաններից դուրս: Դրանք, արմատավորված լինելով մեր իրական պատմական իրականության մեջ, ծառայում են որպես արտատեքստային մեկնաբանություն՝ հիշեցնելու ընթերցողին, որ ցեղասպանությունը ոչնչացրեց այն, ինչը կարող էր տեղի ունենալ: Այդ հեգնական միջադեպերը ստեղծում են հումորային լարվածություն՝ հորինված հակապատմության եւ չվերականգնված պատմական տրավմայի միջեւ: Գիրքը նախատեսված է որպես առաջին հատոր՝ հնգամաս մի ինքնակենսագրության, որն, իհարկե, գոյություն չունի:
Այս նախագիծը սպեկուլյատիվ հիշատակայնացում է: Թեեւ այն ուղղակիորեն չի վերաբերում Հայոց ցեղասպանությանը, դրա նպատակն այդ աղետի թողած դատարկությունը շեշտելն է՝ ստեղծելով արմատական հակապատումն այն բանի, թե ինչ կարող էր լինել, եթե ցեղասպանությունը չլիներ: Նրա հիմնական թեմաները հետազոտում են հիշողության խոցելիությունը, պատմության վրա հաղթողների ունեցած մենաշնորհը եւ զոհերի մարդկայնությունը՝ ոչ միայն նրանց ստեղծագործական կարողությունը, այլեւ անկատարությունը: Ցեղասպանությունը մեզ զրկեց թե՛ մեր հնարավոր առավելագույն ձեռքբերումներից, թե՛ մեր անխուսափելի սխալներից. այս պատումը վերականգնում է անցյալը՝ ամբողջական, ճանաչելի եւ այդ իսկ պատճառով՝ ավելի խորապես ողբերգական կերպով:
–Կորստի թեման կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում ձեր արվեստում, ինչը կապ ունի հայկական ծագման հետ: Կարո՞ղ եք մի փոքր պատմել ձեր ընտանիքի մասին:
-Այո՛, հայկական ծագումս կենտրոնական է իմ արվեստում: Պապիս հայրը՝ Ավետիս Ժամկոչյանը, թարգմանել է Ջոն Միլթոնի «Կորուսյալ դրախտը» թուրքերեն: Նրան աքսորել են շատ չանցած այն պահից, երբ ընտանիքի մեծ մասը կոտորվել է Ակնում: Նա տեղափոխվել է Մանչեսթեր, ապա՝ Գլենդեյլ՝ ստեղծելով տեղի առաջին հայկական ընտանիքը: Իր որդուն՝ իմ պապին, նա նորից ուղարկել է Կոստանդնուպոլիս՝ շատ հայերի պես հավատալով երիտթուրքերի ստերին: Պապս փրկվել է Ցեղասպանությունից եւ Առաջին աշխապհամարտի ժամանակ զինվորագրվել է ամերիկյան բանակին՝ հուսալով պայքարել թուրքերի դեմ, սակայն վարակվել է իսպանական գրիպով եւ չի մեկնել պատերազմ: Ես բախտ եմ ունեցել ծնվելու ստեղծագործ ընտանիքում, որն ինձ փոխանցել է այն գործիքները, որոնց միջոցով հիշողությունը կարող է կենդանի մնալ:
–Հիշում եմ 2015 թվականին ձեր «Պանթեոն Լուսնի վրա» ինստալացիան Երեւանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, որը բարձրացնում էր թե՛ մարդկանց, թե՛ կենդանիների անհետացման հրատապ հարցեր: Այդ ժամանակ հասցրեցի՞ք ծանոթանալ ժամանակակից հայ արվեստին: Եվ որո՞նք են ձեր ամենավառ եւ յուրահատուկ տպավորությունները Հայաստանից:
-Ժամանակակից հայ արվեստի դաշտում ներգրավված լինելը եղել է ե՛ւ խոնարհեցնող, ե՛ւ ձևափոխող փորձառություն: Ամենից շատ զարմացրեց դրա լայն ընդգրկումը. այստեղ կան ստեղծագործություններ, որոնք ազատորեն «շարժվում են» համընդհանուր մշակութային խոսակցության մեջ եւ միաժամանակ խորապես արմատավորված են հայկական պատմության ու փորձառության մեջ: Հայաստանում ունեցած ամենաուժեղ տպավորություններս կապված են ոչ այնքան ցուցահանդեսների, որքան մարդկանց հետ ունեցած զրույցների հետ: Այդ շփումներում ընդգրկվելը մեծ պատիվ էր, եւ ես երախտապարտ եմ այն սրտաբացության համար, որով հայաստանցիները թույլ տվեցին ինձ դառնալ իրենց աշխարհի մի մասը:
Ես ապրել եմ յոթ երկրում, հայերն ամենուր են: Հաճախ անսպասելի հայկական ներկայության եմ հանդիպել նույնիսկ այնպիսի վայրերում, որտեղ համայնքը գրեթե անտեսանելի է: Հայ ժողովրդի պատմությունը աշխարհացրվածության պատմություն է, պատմություն հիշողության հանգույցների, որոնք հայտնվում են ամենաանսպասելի տեղերում: Փողոցի անուն, մենավոր եկեղեցի կամ ընտանեկան արխիվ՝ այս բեկորները վկայում են համառ գոյատեւման մասին մեր ժողովրդի, որի գոյությունը հաճախ աննկատ է մնում…
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
