Ժամանակակից աշխարհում լրատվամիջոցները դարձել են հանրային կարծիքի ձեւավորման հզոր գործիք: Հաճախ կարող ենք նկատել, թե ինչպես է մեդիան ոչ միայն փոխանցում տեղեկատվություն, այլեւ ուղղորդում այն՝ ազդելով հասարակության կարծիքի եւ որոշումների վրա: Ակնհայտ է, որ լրատվամիջոցները հաճախ ավելի մեծ ազդեցություն են ունենում, քան թվում է առաջին հայացքից:
Լրատվամիջոցների ազդեցությունը հանրային կարծիքի վրա ձեւավորվում է մի շարք մեխանիզմների միջոցով: Առաջինը՝ օրակարգ սահմանելն է: Երբ լրատվամիջոցները մշտապես կենտրոնանում են որեւէ խնդրի վրա, նրանք սահմանում են, թե ինչի մասին պետք է մտածի հասարակությունը: Օրինակ, հայկական լրատվամիջոցները երկար ժամանակ քննարկում էին գազի գների բարձրացման հարցը: Հասարակության ուշադրությունը կենտրոնացավ այդ թեմայի վրա, եւ շատերը սկսեցին քննարկել ոչ միայն գազի գները, այլեւ ընդհանուր տնտեսական խնդիրները: Սա հստակ օրինակ է, թե ինչպես են լրատվամիջոցները ձեւավորում հանրային քննարկումների ուղղությունը:
Բացի օրակարգից, կարեւոր դեր ունի փաստերի ներկայացման ձեւը: Նույն իրադարձությունը տարբեր լրատվամիջոցներ կարող են ներկայացնել լրիվ տարբեր տեսակետներից, ինչը առաջացնում է հակասական տարբեր կարծիքներ: Օրինակ, դիտարկելով պատերազմական հաղորդումները՝ կարող ենք փաստել, որ միջազգային լրատվամիջոցները հաճախ հակադիր պատկեր են տալիս նույն իրադարձությունների վերաբերյալ: Մի լրատվամիջոցը կենտրոնանում է քաղաքացիական զոհերի վրա, մինչդեռ մյուսը ներկայացնում է ռազմական հաղթանակները: Այս տարբերությունը ձեւավորում է ոչ միայն փաստերի ընկալումը, այլեւ հասարակության տրամադրությունները:
Հաճախ ենք ականատես լինում, թե ինչպես է սոցիալական մեդիան դարձել լուրերի տարածման գլխավոր աղբյուր: Բայց սոցիալական մեդիան ավելի անհատական մոտեցում է ցուցաբերում: Օրինակ, Facebook-ը կամ Instagram-ը ալգորիթմների միջոցով ցուցադրում են այնպիսի լուր, որը համընկնում է օգտատիրոջ հետաքրքրությունների կամ նախկին դիտումների հետ: Մի անգամ, երբ ես հետաքրքրվում էի բնապահպանական խնդիրներով, իմ էջում սկսեցին հայտնվել նյութեր միայն այդ թեմայով: Սա, մի կողմից լավ հնարավորություն է խորանալու որեւէ թեմայի մեջ, բայց մյուս կողմից՝ հաճախ սահմանափակում է տեղեկացվածության շրջանակը:
Սոցիալական մեդիան նաեւ դարձել է քարոզչության հիմնական հարթակներից մեկը: Երբ ուսումնասիրում էի բողոքի մի ակցիա, որը տեղի էր ունենում Երեւանի կենտրոնում, սոցիալական մեդիայում հրապարակված նյութերն ավելի արագ տարածվեցին, քան լրատվամիջոցների հաղորդումները: Սոցիալական մեդիայի միջոցով հաճախ հնարավոր է վայրկյանների ընթացքում մեծաթիվ մարդկանց տեղեկացնել որեւէ իրադարձության մասին, ինչը ավանդական լրատվամիջոցների ձեւերի համար դժվար հասանելի է:
Լրատվամիջոցների ազդեցությունը կարող է դառնալ հզոր գործիք՝ հասարակության ուշադրությունը որեւէ թեմայի կողմ ուղղորդելու համար: Օրինակ, հենց մեդիայի շնորհիվ են շատ հասարակական շարժումներ՝ ինչպես կանանց իրավունքների կամ կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի նախաձեռնությունները, ձեռք բերել համաշխարհային ուշադրություն:
Twitter-ի եւ Instagram-ի նման հարթակները կարեւոր դեր են խաղացել այնպիսի շարժումների հաջողության մեջ, ինչպիսին է Black Lives Matter-ը: Հեշթեգներով, վիրուսային գրառումներով եւ ընդհանուր անձնական պատմություններով սոցիալական ցանցերը թույլ են տվել մարդկանց բողոքի ցույցեր կազմակերպել եւ արդարություն պահանջել:
Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը հասարակական կարծիքի վրա անհերքելի է: Նրանք ի վիճակի են ազդել այն բանի վրա, թե ինչպես են մարդիկ ընկալում քաղաքական իրադարձությունները, սոցիալական խնդիրները, նույնիսկ իրենց առօրյա կյանքը: Թեեւ այն հարթակ է ապահովում ազատ արտահայտման եւ ակտիվության համար, այն նաեւ մտահոգություն է առաջացնում ապատեղեկատվության տարածման տեսակետից: Հետագայում կարեւոր է, որ ինչպես անհատները, այնպես էլ սոցիալական ցանցերում տեղեկատվություն տարածող հարթակները պատասխանատվություն կրեն տարածվող եւ սպառվող տեղեկատվության համար: Հասարակությունը քննադատաբար պետք է գնահատի այն տեղեկատվությունը, որին հանդիպում ենք ինտերնետում: Փոխարենը պետք է խրախուսի պատասխանատու առցանց վարքագիծը՝ ավելի տեղեկացված հասարակության ձեւավորմանը նպաստելու համար:
ԱԼԼԱ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ
ՀՊՄՀ հեռուստալրագրության 3-րդ կուրսի ուսանող
