Անձնական ճնշումների հետեւանքում հինգ տարի առաջ Դոնալդ Թրամփը թույլատրել էր Թուրքիայի բռնապետ Էրդողանին, որ առաջ տանի Սիրիայում քրդերի վրա հարձակվելու իր ծրագիրը՝ գլխիվայր շրջելով Մ. Նահանգների արտաքին քաղաքականությունը, որ պաշտպանում էր քրդերին որպես դաշնակիցների:
2019-ի հոկտեմբերի 6-ին կայացած Թրամփի հեռախոսազրույցը կանաչ լույս վառեց Էրդողանի առաջ՝ անսպասելի ցնցում առաջացնելով ամբողջ Վաշինգտոնում եւ ստիպելով, որ ամերիկյան զորքերը շտապ տեղաշարժվեն Թուրքիայի հետ Սիրիայի սահմանում իրենց դիրքերից: Որոշումն, անշուշտ, արժանացավ քննադատության գլխավոր երկու կուսակցությունների կողմից:
Սիրիա ներխուժած թուրքական զորքերը «անպատվաբեր արհամարհանք ցուցաբերեցին քաղաքացիների հանդեպ, գործադրելով մարդու իրավունքների լուրջ խախտումներ եւ հանցագործություններ, որոնց, ըստ «Միջազգային ներում» (Amnesty International) կազմակերպության զեկույցի, զոհ դարձան, վիրավորվեցին կամ տեղահանվեցին հարյուր հազարավոր բնակիչներ»:
Սիրիա ներխուժելու հավանությունը սոսկ մեկն էր այն բազում օժանդակություններից, որ Թրամփը մատուցել էր Էրդողանին իր պաշտոնավարության ժամանակահատվածում: Որպես օրինակ նշենք, որ Թրամփը միջամտել էր, որ երկրի արդարադատության դեպարտամենտը պաշտպանի թուրքական Halkbank-ին, որին մեղադրում էին ամերիկյան պատժամիջոցներից խուսափելու հարցում Իրանին օժանդակելու մեջ: Դատախազները պնդում էին, որ բանկը ֆինանսավորում էր Իրանի միջուկային զենքի ծրագիրը: Բանկի դեմ հարուցված գործում ներգրավված էին Էրդողանին մոտիկ ամերիկացի անձնավորություններ, որոնք թույլատրել էին իրականացնել պատժամիջոցներից խուսափելու մեքենայությունները: Այս մասին դատարանում վկաներից մեկն էր խոստովանել հետագայում: Էրդողանի անձնական ճնշումների ներքո Թրամփը, ըստ իր վարչակազմի նախկին անդամների ցուցումների, նաեւ խորհրդականներին պարտադրել էր կարճել բանկի դեմ հարուցված մի գործ, որը հարուցել էին Նյու Յորքի հարավային շրջանի դատախազները: Այդ ժամանակ Մանհաթենում գործող փաստաբան Ջեֆրի Բերմանը գրել էր իր հուշերում, որ 2018-ին գործող գլխավոր դատախազ Մեթյու Ռիտեկերից եւ նրան հաջորդած Բիլ Բարրից հրահանգ էր ստացել կարգավորել հարցը հօգուտ «Հալքբանկի»՝ անձեռնմխելիության իրավունք շնորհելով Էրդողանին մոտիկ անձնավորություններին եւ գործի հետ կապված փաստաթղթերը չհանձնելով ֆեդերալ դատարանին, ի հակասումն օրենքի:
Թուրքիայի ներխուժումը Սիրիա, այդուհանդերձ, խնդիրներ առաջացրեց: Նախագահին քննադատողները նրան անհարմար դրության մատնեցին, այն աստիճան, որ նա ստիպված փոխեց իր վճիռը եւ սպառնաց Թուրքիային, որի հետեւանքով «24 ժամվա ընթացքում հնարավոր եղավ մեղադրական ակտ ներկայացնել «Հալքբանկին»:
Այս միջադեպը շատ քիչ ուշադրության արժանացավ ներկա ընտրարշավի ժամանակ, բայց այն շատ լավ բնորոշում է Թրամփի թուլությունը արտաքին քաղաքականություն վարելու ասպարեզում: Չնայած նա իրեն ներկայացնում է որպես հմուտ եւ արդյունավետ բանակցողի, իրականում պաշտոնավարության ընթացքում նա հաճախ է տեղի տվել բռնակալների պահանջների առաջ, առանց որոշակի ակնկալիքների: «Նա շատ անգամ է միջամտել կառավարության գործերին, պարզապես մի որեւէ օտար ղեկավարի խնդրանքը կատարելու համար», նշել է Թրամփի ազգային անվտանգության գծով նախկին խորհրդական Ջոն Բոլթոնը 2020-ին Times-ի թղթակցի հետ զրուցելիս: Իսկ «հանուն ինչի՞» հարցին Բոլթոնը պատասխանել է. «Հանուն այն բանի, որ մի օր էլ նրանից ինքը օգուտ ստանա»:
Բոլթոնն իր գրքում գրել է, որ 2019-ին Թրամփը Չինաստանի նախագահին ասել է, որ «ույղուր մահմեդականներն համակենտրոնացման ճամբարներում պահելը ճիշտ կլինի»: Նա հորդորել է նրան առաջ տանել նման ճամբարներ կառուցելու գաղափարը: Մեկ ուրիշ անգամ նա Չինաստանի նախագահից «խնդրել է» օժանդակել իր նախընտրական գործընթացներին Ամերիկայից ցորեն եւ սոյայի հունդեր գնելով, որպեսզի ապահովի քվեներ ձեռք բերել ԱՄՆ-ի գյուղական վայրերի քաղաքացիներից, ի հակասումն իր «Չինաստանի դեմ ծավալած պատերազմի»:
Այս հանգամանքը դարձյալ վկայում է այն մասին, որ նա իր անձնական (եւ ոչ թե ամերիկացիների) շահի համար պատրաստ է գլուխ ծռել «թշնամի» բռնակալների առաջ:
Թրամփը 2015-ի վերջերին խոստովանել է, որ Թուրքիայի հետ առնչվելու հարցում «շահերի բախման խնդրի առաջ եմ կանգնում»: Բանն այն է, որ նա համաձայնել է գործարք կնքել մի թուրքի հետ, որն առաջարկել է իր անունը գովազդել Ստամբուլի երկու ապակեպատ աշտարակների վրա: Դրա համար նա (Թրամփը) ստացել է առնվազն 13 միլիոն դոլար (որի 1 միլիոնը՝ իր պաշտոնավարության ժամանակ): Հետագայում այդ թուրքը հօգուտ թուրքական շահերի քարոզչություն է իրականացրել Թրամփի վարչակազմում:
Բացառված չէ, որ նա նորից հայտնվի նմանօրինակ «բիզնես շահերի» հորձանուտում, այս անգամ Վիետնամի, Օմանի եւ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների կամ այլ երկրների իշխանությունների հետ: Իսկ ընտանիքի մյուս անդամների պարագայում՝ նաեւ Ալբանիայի, Քաթարի, Սերբիայի եւ Սաուդյան Արաբիայի հետ: Վերջինս, ի դեպ, 87 միլիոն դոլար է փոխանցել Թրամփի փեսա Զարեդ Քուշների նախաձեռնած հիմնադրամին:
Պարզ չէ, թե ինչքան հեռու կարող են գնալ նրա ֆինանսական շահերի, կամ իր անձի փառաբանման եւ օտար բռնապետերի կողմից գովասանքի արժանանալու ձգտումները: Բայց պարզ է, որ ամերիկացիներն իրե՛նք էլ չգիտեն, թե նա ինչ շահեր է հետապնդում:
Էրդողանը հավանաբար ակնկալում է, որ նա կշարունակի ծառայություն մատուցել իրեն եւ «Հալքբանկին», որի անձեռնմխելիության ձգտումների դեմ դատական գործը դեռ ընթացքի մեջ է:
Թուրքական շահերը հասցրել են կոռումպացնել նաեւ Նյու Յորքի քաղաքագլուխ Էրիկ Ադամսին, որին մեղադրում են այն բանում, որ թույլատրել է կառուցել 36 հարկանի թուրքական նոր հյուպատոսարան՝ հակառակ անվտանգության հետ կապված մտահոգությունների առկայությանը: Եթե Ադամսը կարողանա հակահրդեհային համակարգ առաջարկել Թուրքիայի հյուպատոսարանի համար, ինչեր ասես, որ չի անի Թրամփը Էրդողանի համար:
ԴԵՆ ՖՐԻԴՄԱՆ
«Mother Jones.com» վաշինգտոնյան կայքի ավագ լրագրող
Անգլ. բնագրից թարգմանեց՝ ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ(The Armenian Mirror-Spectator)
