Հայ իրականության մեջ առաջին Նիկոլ մերժողը Խրիմյան Հայրիկն էր: Հենց նա էր, որ ցասումով ու բողոքով լի կոչ հղեց հայությանը` հորդորելով չենթարկվել կայսր Նիկոլայ Երկրորդի 1903 թ.-ին հրապարակված հրամանագրին, որով բռնագրավվում էր Հայ առաքելական եկեղեցու ունեցվածքն ու դպրոցները: Խիզախության ու հայրենասիրության անվեհեր մի կերպար, որով կարող ենք միայն հպարտանալ: Այդ կոչն անպատասխան չմնաց: Հազարավոր հայեր Թիֆլիսում, Արցախում, Բաքվում, Երևանում, Ալեքսանդրապոլում ընդվզման ու անհնազանդության աներևակայելի օրինակներ ցուցաբերեցին` անսալով Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի կոչին: Եղան բախումներ կոզակների ու ցուցարարների միջև, եղան նաև անխուսափելի զոհեր երկու կողմից էլ…
Մկրտիչ Խրիմյանը մտավորական հոգևորական էր, ով շատ լավ գիտեր իր ազգի պատմության, հիշողության ու ժառանգության արժեքը:
Մտավորական էր նաև գեղանկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը, ով չվախեցավ և 1906 թ. հավերժացրեց Խրիմյան Հայրիկին` այդ նույն օրենքը նախաձեռնած Երևանի նահանգապետ Նակաշիձեի փոխանցած նամակը հատակին նետված: Մի կաթողիկոս ու մի ազգ բռունցք դարձած ՈՉ ասեցին հսկա կայսրության միապետի որոշմանը, ով ստիպված եղավ ընկրկել ու 1905 թ. հետ վերցրեց իր ստորագրությամբ հաստատված օրենքը:
Այդ օրերին Թիֆլիսի անգրագետ ու անկիրթ հայ կինտոներն ավելի հասուն ու գիտակից պահվածք ցուցաբերեցին, քան այսօրվա շատ գիտնական-մտավորականներ ու շոու բիզնեսի ներկայացուցիչներ:
Հայ իրականության մեջ Նիկոլ անունը ուղղակիորեն կապված է Նիկոլայ Երկրորդ կայսեր հետ, իսկ Նիկոլ Փաշինյանի անունը ծագում է հենց այդ մերժված օրենքը ստորագրած ցարի անվան հետ, քանի որ հայկական ընտանիքներում սովորություն կար մանուկներին անվանակոչել ցարերի անունով: Նա էլ այդ “նվերը” թերևս ստացել է իր պապից: Հետևաբար Նիկոլ մերժելը հայ իրականության մեջ ունի իր նախադեպն ու պատմական հիմքը:
Մկրտիչ Խրիմյանի քաջությունը թող պետականություն չունեցող ժողովրդի գիտակցական պայքարի պատրաստակամության օրինակ լինի այն սերունդի համար, ով պետականություն ունենալով, չունի իր հիշողությունն ու ժառանգությունը պահպանելու կամք ու պատվախնդրություն:
Հայկ Դեմոյան, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նախկին տնօրեն
