Քոնն ուրիշին չտա՛ս

Փողը հոգնակիում էլ է փող, ինչպես միսը, հացը եւ այլն:

Ժողովրդական թեւավոր խոսք:

Իմ սերունդն ապրել եւ հասունացել է Խորհրդային Միությունում: Դաստիարակվել է խորհրդային մանկապարտեզում, դպրոցում, բուհ-ում: Այդ համակարգում ոչ մի բան աչքաթող չէր արվում: Ամեն քայլափոխին զգացվում էր պետության ուշադրությունը, պատասխանատվությունը մատաղ սերնդի նկատմամբ, հոգատարությունն ու նաեւ հսկողությունը: Այսօր զարմանում ես, թե այդ համատարած կոմունիստական գաղափարակերտման պայմաններում ինչպես էր մեծերի (այս դեպքում Հրանտ Մաթեւոսյանի) հանճարեղ գրչով սերմանվում նաեւ.

«Քոնն ուրիշին չտա՛ս:

Ինչքան տվեցիր, տանելու են, ինչքան տարան, խփելու են, ինչքան խփեցին, ուժեղանալու են, ուժեղացան՝ քամահրելու են…

Էս աշխարհը մարդակերի աշխարհ է, զավա՛կս, չափազանց բարի լինել՝ կնշանակի հանձնվել:

Չպիտի հանձնվես, ծաղիկը որ ծաղիկ է, խոտը որ խոտ է, էլի պաշտպանություն ունի, դառնություն ունի, փուշ ունի:

Տանջանքը մարդու համար է, զավա՛կս, սկզբում տանջվում են վերջի համար: Քո մեջ կա տանջանքին դիմակայելու ընդունակություն, ու որքան ուժեղ է «ես»-ը, այնքան ուժեղ է «մենք»-ը»:

Ինձ հասակակից միլիոնավոր մարդիկ կարող են վկայել, որ խորհրդային տարիներին մեր փոքրիկ հանրապետությունը բարգավաճում էր, գիտությունն ու մշակույթը ծաղկում, այն էլ նշանակալի, աննախադեպ չափերով: Դրա համար էլ հնարավոր չի երախտագետ չլինել խորհրդային կարգերին, ինչքան էլ, որ ստալինյան ռեպրեսիաների ու կագեբեյական հետապնդումների մղձավանջները ճնշեն: Հայերիս համար դա ուղղակի բացառիկ ժամանակաշրջան էր, քանի որ միայն նախորդ դարում մենք երեք անգամ փորձեցինք պետություն ստեղծել: Այդ երեքից, իհարկե ոչ միայն մեր ուժերով, այլեւ մեծամասամբ ուրիշների օժանդակությամբ, ավելի շոշափելի արդյունքի հասանք խորհրդային տնտեսության մեջ: Այսինքն, հատկապես այս դժվարին ու անորոշ օրերին հարկավոր է անցյալին նայել ոչ թե զգացումներով, այլ որքան հնարավոր է սթափ, բանական մտածելակերպով եւ, ինչու չէ, նաեւ հաշվարկներով, ինչպես վարվում են աշխարհի շատ ազգեր, եթե ոչ բոլորը: Օրինակ, իսպանացիները հավատարիմ լինելով Ֆրանկոյի ռեժիմին` լինում էին նաեւ դրանց դեմ պայքարողների շարքերում: Ֆրանսիացիները՝ քննադատում էին յակոբինյան տեռորը, որը ոչ պակաս «բոլշեւիկյան» էր, բայց հարգանքի տուրք էին մատուցում ֆրանսիական հանրապետության հիմնադիրներին:

Մենք, չգիտես ինչու, չենք կարող գնահատել մարդկանց վարքն ասենք օրինակ ստալինյան ռեպրեսիաների ժամանակ: Ինչ է, չգիտե՞նք, որ «մատնագրեր» ստորագրել են ոչ միայն վերջին սրիկաներն ու ոչնչությունները, այլ նաեւ արվեստի, գիտության մարդիկ: Իհարկե, պետք չէ փորփրել արխիվները, հրապարակել նրանց անունները եւ թշնամացնել նրանց սերունդներին, որովհետեւ դրանով կթուլացնենք առանց այն էլ տկարացած մեր միասնությունը, կքայքայենք տնտեսությունը, մշակույթը: Ուղղակի ցանկանում եմ ընդգծել, որ քննադատելուց առաջ նախ հարկավոր է հիշել եւ գնահատել, թե տվյալ ժամանակաշրջանում ի՞նչ ձեռքբերումներ ենք ունեցել եւ ի՞նչ կորուստներ: Ընդհանրապես սովորենք, որ որեւէ ժամանակահատված եւ իրողություն գնահատելիս ղեկավարվենք ոչ թե էմոցիաներով, այլ սառը բանականությամբ:

Ազգային ժողովի ապրիլի 12-ի նիստում ընդդիմադիր խմբակցությունները, այդ կերպ արտահայտելով իրենց բողոքն իշխանությունների վարած քաղաքականության դեմ` լքեցին նիստերի դահլիճը: Այնուհետեւ ԶԼՄ-ներում երկուստեք կրակոտ մեղադրանքներ հնչեցին, հին ու  նոր դարման քամուն տրվեց ու դեռ այդ գործընթացը շարունակվում է: Այս առիթով նշեմ, որ ամեն անգամ, երբ տեղեկանում եմ ներկա իրավիճակի մասին ընդդիմադիր քաղաքական կամ հանրային գործիչների կարծիքներին, հասկանում  եմ, որ նրանք այնքան էլ լավ չեն ճանաչում մեր այսօրվա ժողովրդին: Նրանք, կարծում եմ, այնպիսի ժողովուրդ են պատկերացնում, որը փաստորեն գոյություն չունի: Օրինակ, ամեն անգամ շեշտադրում են հայրենասիրության վրա, կոչ են անում հիշել Արցախին սպառնացող վտանգները, ահազանգում են, որ պետականություն ենք կորցնելու: Բայց այս երկու տարվա ընթացքում, թե՛ պատերազմի արդյունքների հանրային ընկալման, թե՛ ԱԺ ընտրությունների արդյունքներից պարզ է դարձել, որ իրենց կոչերը բոլորովին չեն հետաքրքրում այսօրվա Հայաստանի բնակչության մեծ մասին: Չեմ ասում դա լավ է, ուղղակի դա է իրականությունը: Իրականում այսօր այլ ժողովուրդ գոյություն ունի, այլ հոգեվիճակ, որը հասկանալու եւ որի հենքի վրա պայքար ու նոր քաղաքականություն կառուցելու համար ոչինչ կամ գրեթե ոչինչ չեն անում: Հարկավոր է վերջապես հասկանալ, որ իրավիճակ է փոխվել, որ ամբողջ Երկիր մոլորակն է ժամ առ ժամ վերափոխվում, որ նոր տեխնոլոգիաներն ու նոր դարակազմիկ իրողությունները փոխել են նաեւ մարդուն: Այսինքն` ձեւավորվել է ՆՈՐ ՄԱՐԴ, որին ճանաչել, ուսումնասիրել է անհրաժեշտ, որին նոր ակնոցներով է պետք նայել, որին հասկանալու համար նոր ուղիներ ու միջոցներ է պետք գտնել, որին ինչ-որ տեղ առաջնորդելու հին մեթոդներն այլեւս չեն գործում, որին ուռահայրենասիրությունն ուղղակի չի էլ հետաքրքրում: Այսինքն` հարկավոր են խորքային վերլուծություններ, հոգեբանության եւ այլ ասպարեզներում համաշխարհային տեղաշարժերի ու փորձի ուսումնասիրություն, որպեսզի մերօրյա մարդը հանուն փոփոխության համոզված փողոց դուրս գա եւ դուրս գալուց հետո էլ նույնասցենար միտինգներից չձանձրանա: Այդ ամենը մերոնք չեն անում: Իսկ ինչու չեն անում, որովհետեւ մեր ընդդիմությունը անասելի ծույլ է ու չի ուզում իրեն նեղություն տալ, նոր թեզեր ու պատում ստեղծելու  եւ մարդկանց գրավելու համար, ուղղակի կրկնում է ինչ-որ գաղափարներ ու միտինգաձեւեր, որոնք, կրկնում եմ, ցավոք, բայց Հայաստանի բնակչության մեծ մասին չեն հետաքրքում:

Այսօր ակնհայտ է, որ մեր հարստությունները բավարար ծավալով չեն ծառայել ու չեն ծառայում մեր երկրին: Տնտեսական մոդելներն ու շեշտադրումները եթե խելացիորեն փոխենք, անվտանգության եւ բարեկեցության հարցերն էլ կլուծենք: Համաշխարհային փորձը ցույց է տվել, որ այս երկու վեկտորները փոխլրացնող են: Բարեկեցությունը կամ տնտեսական հզոր համակարգը նաեւ հզոր պաշտպանական ու անվտանգության համակարգ է: Կա՞ այդ ամուր հիմքը, կլինի նաեւ ամուր ու հուսալի պաշտպանություն: Ունե՞նք այլ ճանապարհ, քան մեր երկրի ու պետության մասին ամեն վայրկյան մտածելն ու դրա օգտին գործելը՝ ո՛չ: Հապաղելու իրավունք էլ չունենք, միանշանակ՝ չունենք: Պայքար հանուն բարեկեցիկ ու հարուստ հայրենիքի եւ հանուն հզոր պետության պետք է լինի մեր ամեն օրը: Թե չէ հին ձեւերով ու մեթոդներով կրկնվող միտինգ-ցույցերը հեռու չեն տանի:

Այս խորապատկերի վրա մեզ խիստ անհրաժեշտ է նաեւ ակնդետ հետեւել այս օրերի համաշխարհային նշանակության իրադարձությանը`ռուս-ուկրաինական հակամարտությանը, քանի որ մեզ համար, առանց չափազանցելու, այն կենսական կարեւորություն ունի: Այդ մասին արդեն շատ է գրվել (ինքս էլ երեք ծավալուն հոդված-վերլուծական են հրապարակել): Այս անգամ կփորձեմ պատասխանել ամենակարեւոր հարցին` որտե՞ղ է ուկրաինական ճգնաժամի լուծման բանալին:

Ակնհայտ է, որ նախատեսված բլից-կրիգը չստացվեց, ռուսների մի քանի օրվա ընթացքում ուկրաինացիներին ծնկի բերելը բավականին խնդրահարույց է դարձել: Արձանագրենք ցավալի մի քանի իրողություն: Ուկրաինան մեծ ողբերգություն է ապրում, երկրի մի մասը վերածվել է ավերակների, իսկ ժողովրդի զգալի հատվածը (տարբեր տեղեկություններով հինգ միլիոն լքել է երկիրն ու դարձել թափառական)՝ լքել երկիրը, սակայն դրան զուգահեռ պատժիչ սանկցիաներից աստիճանաբար հյուծվում է նաեւ Ռուսաստանի տնտեսությունը:

Տնտեսական պատժամիջոցներից շատ արագ հրաշքներ ակնկալող Արեւմուտքը չստանալով դրանք՝ շփոթվել է: Սկսել է ճաքեր տալ եվրոմիասնությունը: Կարծես թե գազ-ռուբլով գործողությունը ծիլեր է արձակում: Հետո ի՞նչ է լինելու հարցը շրջում է աշխարհով մեկ եւ պատասխանի է սպասում: Գուշակություններ անելը միշտ էլ անշնորհակալ գործ եմ համարել: Իհարկե, հեռու եմ նաեւ ամենատեսի ու առավել եւս ամենագետի հավակնություններից, սակայն աստիճանաբար հակվում եմ կարծելու, որ այս անգամ, այս վերափոխված աշխարհի այս թնջուկի լուծման բանալին գտնվում է Պեկինում: Ակամա մտաբերեցի անգլիացի գրող, հրապարակախոս, «Ժամանակի մեքենան», «Անտեսանելի մարդը» եւ գիտաֆանտաստիկ այլ վեպերի հեղինակ, քննադատական ռեալիզմի ներկայացուցիչ, Հերբերտ Ջորջ Ուելսի (1866-1946) ստեղծագործություններից «Աշխարհների պատերազմը», որտեղ նա հայտնում է այն գաղափարը, որ սպիտակներն ու ցորենամորթները կկռվեն, երկուստեք կթուլանան եւ դեղինները կտիրեն աշխարհին:

Գրականությունը գրականություն, սակայն չենք կարող անտեսել նաեւ որոշ իրողություններ: Մինչ պատերազմը Պուտինը այցելեց Պեկին եւ բանակցություններ տեղի ունեցան: Դրանց բովանդակությունը թեեւ ամբողջությամբ չբացվեց, բայց դժվար չէր կռահել ինչ են խոսել Սին Ցզի Պինն ու Պուտինը: Վերջինս ամենայն հավանականությամբ խոստացել էր, որ կաջակցի Թայվանի հարցում, իսկ Պեկինը դրա դիմաց կփրկի Ռուսաստանին պատժամիջոցներից: Այդ մասին է վկայում նաեւ այն, որ դա հասկանալով, Բայդենը հեռավար հանդիպեց ՉԺՀ նախագահի հետ եւ ուղղակիորեն զգուշացրեց, թե ինչ հետեւանքներ կունենա Ռուսաստանին աջակցությունը: Իսկ հարկավոր է չմոռանալ, որ ԱՄՆ-ն առաջին տեղում է չինական արտաքին առեւտրային գործընկեր պետությունների շարքում, իսկ Ռուսաստանն ընդամենը` տասնմեկերորդը: Այս տեսակետից կարծես գրեթե անհավանական է, որ Պեկինում գնան այդպիսի մեծ ռիսկի եւ անտեսեն մյուս կողմին: Սակայն պակաս կարեւոր չէ նաեւ այն կարեւոր փաստը, որ ՉԺՀ-ի հեգեմոնիզմի դեմ պայքարի ավանդական արտաքին քաղաքական հայեցակարգն անթույլատրելի է համարում Ռուսաստանի եւ ԱՄՆ-ի գլոբալ դիկտատի ձգտումները: Ասել է, թե ակներեւ է դառնում, որ այս անգամ էլ չինացիները մանեւրելու են, դժվարացնելով թե՛ ռուսների եւ թե՛ Արեւմուտքի գործերը: Դժվար չէ նաեւ հասկանալ, որ նրանք կանեն ամեն ինչ այդ դիմակայությունն ավելի ընդարձակելու, դրան նոր երանգներ հաղորդելու եւ իրենց վերջնանպատակին մոտենալու ուղղությամբ: Այսինքն` կանեն ամեն ինչ եւ այնքան ժամանակ, երբ իրենց հարմար կնկատեն եւ հակասությունը լուծելու համար ջանքեր կգործադրեն միայն այն ժամանակ, երբ դա կբխի իրենց շահերից:

Հավանաբար չինացիները  «Քոնն ուրիշին չտա՛ս»-ն ու ճիշտ ժամանակին ճիշտ քայլեր կատարելն ավելի լավ են ըմբռնել:

ՍՈՒՐԵՆ Թ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Պրոֆեսոր