Տարածաշրջանային համագործակցության նախադրյալները եւ ադրբեջանական «խաղաղության» հայեցակարգը
Հոկտեմբերին Թեհրանում տեղի ունեցավ այսպես կոչված տարածաշրջանային նոր ձեւավորվող 3+3 ձեւաչափով հանդիպում՝ արտգործնախարարների մասնակցությամբ: Այս համագործակցային ձեւաչափը կյանքի է կոչվել 2020 թվականի 44 -օրյա պատերազմից հետո եւ ենթադրում է Հարավային Կովկասի երեք երկրների՝ Հայաստան, Վրաստան եւ Ադրբեջան, ինչպես նաեւ վերջիններիս հարեւան երեք խոշոր պետություննների՝ Ռուսաստանի Դաշնություն, Թուրքիա եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետություն մասնակցությունը:
Ի սկզբանե Հայաստանի մասնակցությունը դեռեւս այս չսաղմնավորված ձեւաչափին երկիմաստ տպավորություններ եւ բազմաշերտ առարկայական ու ենթակայական մտավախությունների տեղիք տվեց: Եթե դիտարկենք մասնակցության դրական կողմերը, պետք է ընդգծենք, որ Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշումը այն է, որ տվյալ հարթակն ունի տնտեսական համագործակցային բնույթ: Իրականում, ըստ որոշ փորձագետների եւ հակառուսական կողմնորոշում ունեցողների, այս ձեւաչափը Հայաստանի համար պարզապես հարթակ է, որտեղ մեր երկիրը կարող է հայտնվել ռուս-թուրքա-ադրբեջանական մշակված որոգայթում եւ ստիպված լինի էլ ավելի ստորացուցիչ պայմաններում սկզբում զիջել մասնավորապես անկլավները ,սուբյեկտայնությունը, համաձայնել ադրբեջանական համայնքի վերադարձին դեպի Հայաստան, ապա կարգավորել հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները: Իրականում, 2000-ական թվականներին, հաճախ էր Ադրբեջանում հնչում եւ զարգացվում այն թեզը, որ Հայաստանը արցախյան հակամարտության պատճառով պետք է մեկուսանա եւ չմասնակցի տարածաշրջանային խոշոր նախագծերին: Հարկ է նշել, որ բանը հասել էր նրան, երբ Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու շինարարության ընթացքում արգելվում էր ջավախահայերին աշխատանքի ընդունել այդ նախագծում: Այս ամենը կարող է մանրուք թվալ, բայց այդ շրջանում արտահայտում էր Ադրբեջանի նենգ եւ հայատյաց քաղաքականությունը: Սակայն, չլինելով այդ նախագծերի մաս՝ Հայաստանը որոշակի տնտեսական զարգացում ունեցավ եւ հիմա, եթե դիտարկենք այս տարածաշրջանային նախագծի տնտեսապես նպաստավոր պայմանների հեռանկարները, ապա Հայաստանը պետք է դիտարկի հետեւյալ հարցադրումները եւ բերի իրավիճակային լուծումների.
1. Արդյոք Հայաստանը մասնակցելով այս տարածաշրջանային նախագծին էլ ավելի չի՞ թուլացնի իր դիրքերը եւ նախադրյալներ չի՞ ստեղծի հետագայում վիլայեթացման համար:
2. Արդյուք փորձ է արվում այս հարթակը դարձնել այլընտրանք ռուսական եւ արեւմտյան գործող ձեւաչափերին՝ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների բանակցությունների համար:
Կարծում ենք կարեւոր է հասկանալ, թե որքանո՞վ է պատրաստ մեր երկիրը մասնակցելու եւ մեր ազգային շահերից բխո՞ւմ է մասնակցությունը այս ձեւաչափին:
Եթե դիտարկենք մեր հյուսիսային հարեւան եւ բարեկամ Վրաստանին, ապա վերջինս հրաժարվում է մասնակցել այս ֆորմատին՝ պատճառաբանելով Ռուսաստանի ներգրավվածությունը: Սակայն վրացական կողմի համար կան նաեւ այլ մտահոգիչ խնդիրներ: Արցախյան հակամարտության ընթացքում հայ-ադրբեջանական եւ հայ-թուրքական սահմանի փակ լինելու պայմաններում Վրաստանը դարձել էր տարածաշրջանային կարեւոր տարանցիկ երկիր, իսկ տարածաշրջանում կոմունիկացիաների ապաշրջափակման դեպքում Վրաստանը կդառնա այդ իմաստով «ոչ մենաշնորհային» երկիր: Այդ ամենը գիտակցելով նշենք, որ վերջին շրջանում Աբխազիայի նախագահ Ասլան Բեժիան իր հարցազրույցում նշել է, որ անհրաժեշտ է վերագործարկել աբխազական երկաթուղին: Այս երկաթուղին չի գործում 1990-ական թվականներից, սակայն վերագործարկման թեման դեռեւս 2010-ականներին բանակցային թեմա էր, եւ վրացական կողմը պնդում էր, որ այն պետք է գործի իր երկրի ինքնիշխանության եւ սուբյեկտայնության ներքո: Ի վերջո նշենք, որ այս տարածաշրջանային նախագծում առանձնահատուկ շահեր ունի նաեւ Իրանը, որի համար իր հյուսիսային սահմանների անխափան գործելը եւ թյուրքական այլընտրանքի առկայությունը կենսական է իր պետական շահերից ելնելով:
Արտգործնախարարների հանդիպման ընթացքում շեշտվել է բոլոր մասնակից երկրների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության ճանաչման կարեւորությունը, ինչպես նաեւ հարցերը առանց ուժի կամ ուժի սպառնալիքի լուծելու անհրաժեշտությունը: Այս պահին Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքից ըստ պաշտոնական տեղեկավության եւ տարբեր փորձագիտական հաշվարկների՝ օկուպացված է 200 ք/կմ տարածք: Այս հանգամանքը հաշվի առնելով 3+3-ը, որն այս պահին փաստացի 3+2 ձեւաչափ է, կարող է բացահայտել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի ծրագրերը Հայաստանի մասով եւ դառնալ լակմուսի թուղթ՝ տալով մի շարք հարցերի պատասխաններ: Մեր երկրում խնդիրները շատ են եւ ավելացնել այն եւս մեկով պարզապես անմտություն է: Իրական խաղաղությունը վաստակում են, տարածաշրջանային խաչմերուկ դառնում են, երբ երկիրը լինում է ինքնիշխան եւ գերակա են իր կենսական ու պետական շահերը:
ԲԱԲԿԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ
Պատմաբան-կովկասագետ, ԵՊՀ Պատմության ֆակուլտետի
Հայաստանի հարակից երկրների պատմության ամբիոնի հայցորդ
