Պապիս՝ Գեւորգ Վարդանյանի՝ ցեղասպանության վերապրողի հուշերն ինձ գրավոր չեն փոխանցվել: Մայրս 6 ամսական է եղել, երբ հայրը կամավոր մեկնել է Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցելու, զոհվել է: Ստալինյան հայացքի ներքո 1937 թվականին նրա գրած գրագետ ու ժլատ ինքնակենսագրականում, որ արխիվում գտա 2017-ին, բացակայում են իր մոր, նաեւ վերապրող քրոջ անունները, սակայն մի սահմռկեցուցիչ տեղեկություն այդուհանդերձ փոխանցում է՝ «մեր ընտանիքը 7 զոհ ունեցավ.»…ու ոչ մի անուն:
Մայրս շատ էր տառապում, որ իր մեծ մոր անունը չգիտի: Պապն ավելի ուշ ամուսնացել էր գաղթի ճանապարհին իրեն հանդիպած բախտակից մի կնոջ հետ, որի մեծ ընտանիքից էլ մի որդին էր փրկվել: Հետո երկու վերապրողները մի զավակ են ունեցել՝ Ռուբենին, որ Գեորգի նման զորակոչվել է, Երկրորդ համաշխարհայինից չի վերադարձել: Հոգեբանների կարծիքով, վերապրողների մեջ նկատելի է ապստամբելու, ըմբոստանալու, հաղթանակ կերտելու ոգին: Գեղեցկուհի մոր ողջակիզումը, ընտանիքի 7 անդամների ցեղասպանվելու միտքը պապիս մղել են զենք վերցնել եւ 1941-ին Գյումրիից կամավոր մեկնել ռազմաճակատ, երբ վարկած է շրջանառվել, որ Թուրքիան սպասում է իր վերջնական նպատակի իրագործմանը:
Մայրս պատմում էր, որ իր պապի աչքերում անանց մի տխրություն կար, անհատակ մեծ վիշտ, որ օրըստօրե խորանում էր՝ վերապրող որդին, իր կրտսեր որդին չեն վերադարձել պատերազմից… Մայրս պատմում էր, որ Հայոց ցեղասպանության մասին տանը եւ տներում չէին խոսում. Երբ տրավման մեծ է, փորձում ես լռությամբ պաշտպանել ընտանիքիդ: Այդուհանդերձ նա գիտեր, որ իր մեծ մայրը գեղեցիկ կին է եղել, թուրք(եր)ի առաջարկը մերժել է, եւ իր նման այլ կանանց հետ նրան էլ թուրքերը ողջակիզել են:
Մեծ մեծ մայրիկիս ո՛չ անունը գիտեմ, ո՛չ էլ օրիորդական ազգանունը, լուսանկար էլ չի եղել… բայց բանավոր փոխանցված այս հիշողությունը կրում եմ իմ մեջ՝ որպես անկորնչելի ժառանգություն:
Ապրումներս նկարագրող որեւէ բառ չեմ գտնում, երբ գերմանացիներն իրենց գերդաստանի ծառն են ներկայացնում՝ հաճախ մի քանի դարի սերունդներ, անուններ ամփոփող… իմ գերդաստանի ծառի ամբողջական պատկերն ինչպե՞ս հավաքեմ, երբ բանավոր փոխանցված հիշողությունից զատ որեւէ գրավոր հիշատակություն չունեմ, եւ ապրիլի 24-ին ես հիշատակի 7 անանուն մոմ եմ վառում՝ վերապրող պապիս թողած թանկ հիշեցումը պահպանելով, աղոթում եմ այդ յոթ մարդու համար, նրանց հետ խոսում եմ, նրանց տեսնում եմ՝ Մատենադարանում պահվող միջնադարյան ձեռագրերից ինձ հարազատ կերպարանքով կանգնում են իմ առջեւ, նրանց ձայնը լսում եմ, երբ զգուշացնում են, թե թուրքի հետ, ոճիրը ուրացողի հետ բարեկամություն չի կարող լինել…
Ցյուրիխի համալսարանի պրոֆեսոր նեյրոէպիգենետիկ Իզաբելլե Մանզույը (Isabelle Mansuy), որ 20 տարի ի վեր գիտափորձերով հետազոտում է տրավմա ունեցած մկներին եւ դրանց ձագերին, անցյալ տարի հաղորդեց, թե ապացուցելի է, որ տրավման կարող է մինչեւ հինգ սերունդ փոխանցվել:
Ես՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ ողջակիզված մեծ մեծ մայրիկիս, նրա որդու՝ վերապրող պապիս, մորիցս հետո երրորդ ժառանգն եմ, որ հիշողության տրավման կրում եմ:
Չորրոդ սերունդը՝ իմ դուստրերը գիտեն եւ այսօր Դյուսսելդորֆի համալսարանում պատմում են իմ պապի, իմ Մեծ մեծ մայրիկի պատմությունը: Նրանք պատմում են նաեւ իրենց հայրական կողմի՝ ադանացի մեծ մայրիկի՝ Արաքսիի պատմությունը, որ բազմանդամ գերդաստանի միակ փրկված մարդն էր: «Բազմանդամ գերդաստան» բառակապակցությունը ո՛չ անուն, ո՛չ թիվ չի փրկել, ողբերգության չափն ու տառապանքն է խորացրել, որ ոճրագործի ուրացմամբ տիեզերաչափ է դառնում: Երբեւիցե որեւէ գերմանացի (Հայոց ցեղասպանության մեղսակիցների ժառանգները), երբ լսել է մեր անանուն պատմությունները, մեզ չի վիրավորել, կասկած չի հարուցել դրա իսկությանը՝ եթե անունը չգիտես, ընտանիքիդ զոհերի հստակ քանակը, տեղավայրերը, միգուցե… ազատես քեզ (եւ՝ մեզ ու աշխարհը) այդ մեծ տառապանքից՝ հիշողության բեռից…
Հիշողություն ունենալը նախ առողջություն է, դրա գիտակցումը՝ մեծ պարտք եւ պատասխանտվություն:
Մարդ մնալու, բարոյականությունն ընտրելու այլընտրանք կա՞…
ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
Գերմանիա
Լուսանկարում՝ բեյրութահայ նկարիչ, Հայոց ցեղասպանության վերապրող Փոլ Կիրակոսյան «Անվերնագիր» գործը։
