Հայաստանը դաշնակցի կարիքն ունի՞

Թուրքիայի մերձեցումը Հայաստանին կարծես ներառում է հայոց պետության շահերից բխող որոշակի միջոցառումների խափանում՝ միաժամանակ օգնելով ներկայիս իշխող կառավարությանը՝ հաղթանակ տանել 2026-ի ընտրություններում: Մերձեցումն այն տպավորությունն է թողնում, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը եւ Հայաստանի ապաշրջափակումը շուտով կավարտվեն՝ անտեսելով այն որոշակի գործողությունները, որոնք Հայաստանի շահերն են պահանջում: Այդպիսով նկատելի է որոշակի տարակարծություն Հայաստանի՝ որպես պետության եւ ներկա կառավարության շահերի միջեւ:

Հունիսին, երբ Հայաստանում կանցկացվեն ընտրությունները, Թուրքիան հավանաբար մակերեսային միջոցառումներ կիրականացնի, որոնց Հայաստանի կառավարությունը նշանակալի կարեւորություն կվերագրի եւ կներկայացնի որպես մեծարժեք ձեռքբերումներ: Իրականում սակայն դրանք ընդամենը PR-ի նպատակ կհետապնդեն եւ ուրիշ ոչինչ: Այդ միջոցառումների շարքում հավանաբար կլինեն դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման նախաստորագրումը (բայց ոչ վավերացումը), սահմանների բացումը կամ սահմանափակումների վերացումը երրորդ երկրների քաղաքացիների եւ տրանսպորտային միջոցների համար, նոր երթուղիների ներդրումը Հայաստանի ավիացիոն շուկայում եւ թուրքական քաղաքներում որոշ հայկական եկեղեցիների վերանորոգումը:

Վերջերս Թուրքիայի արտգործնախարար Հական Ֆիդանը հայտարարեց, որ Թուրքիան ընդամենը կարգավորելու է հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ Բաքվի համաձայնությամբ: Հետեւաբար էական առաջընթացն այդ բնագավառում կախված է լինելու Հայաստանում նախատեսված ընտրություններից եւ հանրաքվեից, քանի որ ուժեղ եւ օրինական կառավարության ձեւավորումը Հայաստանում ճակատագրական նշանակություն է ունենալու Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի համար, որպեսզի առաջ տանեն իրենց օրակարգային առաջնահերթությունները եւ ապահովեն արդեն ստորագրված համաձայնագրերի օրինականությունը: Ավելին` Թուրքիայի ձեռնարկած մերձեցման քայլերը կախվածության մեջ են դնելու Հայաստանն Անկարայից, ինչը վստահաբար Թուրքիայի ռազմավարական դիտավորությունների մաս է կազմում:

Պարզ է, որ Հայաստանի իշխանությունները պիտի փորձեն ցույց տալ հանրությանը, որ հայ-թուրքական վեցամյա բանակցությունները ոչ միայն առաջընթաց, այլեւ կոնկրետ հաջողություններ են արձանագրել: Այս հանգամանքը խիստ կարեւոր նախադրյալ է Փաշինյանի կառավարության նախընտրական փուլում:

Շեշտելով Բաքվի հետ հարաբերությունների բարելավումը որպես հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման նախապայման՝ Թուրքիան, բացի Արարատ լեռան պատկերը զինանշանից հանելու եւ «Արեւմտյան եւ Արեւելյան Հայաստան» բառակապակցություններն չօգտագործելու պահանջներից, Հայաստանից պահանջելու է նաեւ հանրաքվեի միջոցով վերափոխել Սահմանադրությունը: Ադրբեջանն արդեն պաշտոնապես պահանջել է այդ փոփոխությունը, եւ Թուրքիան կարիք չունի այն կրկնելու:

Ենթադրվում է, որ Հայաստանը բավարարելու է Թուրքիայի նախապայմանը, եթե նա պաշտոնապես կարգավորի հարաբերությունները Ադրբեջանի հետ, Սահմանադրությունը փոխելուց հետո: Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը խորապես մտածված ռազմավարական մանեւր է Թուրքիայի կողմից: Դա հաշվարկված քայլ է՝ ուղղված Հայաստանին եւ նպատակ ունի միջազգային ընկալում ձեւավորել առ այն, որ Թուրքիան հետեւողականորեն հետապնդում է իր հարեւանների հետ հարաբերությունները կարգավորելու նպատակ: Պատմականորեն Թուրքիան հաճախ է դիմել նման քայլերի, հատկապես Ապրիլի 24-ի նախօրյակներին, որպեսզի մոլորեցնի միջազգային հանրությանը եւ նսեմացնի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը: Թուրքիան ձեւացնում է, թե մտադիր է կարգավորել հարաբերությունները, սակայն միաժամանակ երկարաձգում է գործընթացը, որպեսզի Բաքվի օժանդակությամբ առավելագույն զիջումներ կարողանա կորզել Հայաստանից:

Թուրքիան եւ Ադրբեջանը, որպես եղբայրական թյուրքալեզու պետություններ, վարում են միասնական, համաձայնեցված արտաքին քաղաքականություն՝ հետապնդելով գրեթե միեւնույն շահերը: Ադրբեջանը Թուրքիայի վրա է հույսը դրել՝ Հարավային Կովկասում ընդլայնելու իր ազդեցության ոլորտը եւ հակակշռելու Ռուսաստանի եւ Իրանի ազդեցությունները, մինչ Թուրքիան պաշտպանում է Ռուսաստանի դեմ Բաքվի աներեր դիրքորոշումը:

Արտաքնապես ջերմ հարաբերությունների ետեւում (Պուտին-Ալիեւ հանդիպումը որպես օրինակ) Ադրբեջանը շարունակում է կալանավորել ռուս քաղաքացիներին, ինչը միշտ վիճարկման առիթ է հանդիսանում Ռուսաստանի արտգործնախարարության համար: Սակայն մերձեցումը, Կենտրոնական Ասիայի թյուրքալեզու պետությունների հետ ուղիղ կապը հեշտացնելուց բացի, նպատակ ունի բացել Հարավային Կովկասի եւ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» դռները:

Հայաստանը չի կարող դիմակայել այս երկու հզոր պետություններին՝ առանց թիկունքում ունենալու ռազմավարական մի դաշնակից՝ անկախ այն հանգամանքից, թե դա կլինի ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, Եվրոմիությունը թե Չինաստանը: Հայաստանը կարող է կորցնել իր ինքնիշխանությունը, եթե մնա մեկուսացված՝ առանց հավատարիմ աշխարհաքաղաքական մի հովանավորի: Հայաստանի տնտեսության, քաղաքականության եւ անվտանգության մարտահրավերները պահանջում են ձեռք բերել իրական, հակակշռված լծակներ, այլ ոչ թե սոսկ կարգավորված հարաբերություններ կամ նմանատիպ խոստումներ:

Արժե այստեղ հիշել, որ Սիրիան նախագահ Բաշար էլ Ասադի օրոք (2010-ական թթ.) նույնպես ուներ ջերմ հարաբերություններ Թուրքիայի հետ, բայց միաժամանակ չմոռանալ, որ աշխարհաքաղաքականությունը կարող է փոփոխել անձնական մոտեցումներն ու միջպետական դաշնությունները:

Վերջիվերջո, գրեթե բոլոր պետությունները, ներառյալ՝ Շվեյցարիայի եւ Ավստրիայի նման չեզոքները, կախում ունեն գլոբալ մի ուժի հովանավորությունից: Վաշինգտոնի պահանջով հակառուսական պատժամիջոցներին միանալու Եվրոպական երկրների պատրաստակամությունը խոսում է այդ իրականության օգտին: Այդ պատճառով էլ Հայաստանը պետք է մտածի, թե արդյո՞ք կարող է գոյատեւել 21-րդ դարում՝ առանց աշխարհաքաղաքական մի դաշնակցի, իսկ այդ դաշնակցի գտնվելու վայրը կամ կենտրոնը բոլորովին կարեւոր չէ:

ՍՈՒՐԵՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Միջազգայնագետ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության փորձագետ

Անգլերեն բնագրից թարգմանեց Հակոբ Ծուլիկյանը

(Armenian Mirror-Spectator)