«Middle East Forum»-ում քաղաքական վելրուծության կենտրոնի տնօրեն
Ասադի ընտանիքը, հայր եւ որդի, տիրեցին Սիրիային ավելի քան կես դար: Վերջին 13 տարիների ընթացքում կյանքը Սիրիայում քաոսային վիճակում էր, բայց ինչպես արաբական աշխարհի չափավոր համարվող երկրների, այնպես էլ ամբողջ եվրոպական երկրների դիվանագետները հավատացած էին, որ Բաշար էլ-Ասադն ու քաղաքացիական պատերազմում հաղթանակած սիրիական բանակը, որ 2016-ին վերատիրացել էր հյուսիս-արեւմտյան տարածքներին, կկարողանար նաեւ ժամանակի ընթացքում մերձեցման եզրեր գտնել Վաշինգտոնի հետ: Մեկ տասնամյակից ավելի դադարից հետո, Արաբական լիգան 2023-ին սկսեց վերստին հրավերներ ուղարկել Բաշարին՝ մասնակցելու իր նիստերին: Արաբ դիվանագետներ ինձ ասացին, որ նախագահ Բայդենի Ազգային անվտանգության խորհրդի Միջին Արեւելքի գծով գլխավոր օգնական Բրետ Մքգուրկը Մուսկատում (Օման) գաղտնի հանդիպումներ էր ունեցել Ասադի միջնորդների հետ՝ քննարկելու համար Վաշինգտոնի հետ մերձեցման ուղիները:
Հայաթ Թահրիր էլ Շամի կայծակնային առաջխաղացումը Սիրիայի տարածքով ցույց տվեց, որ նման մոտեցումները սոսկ միամիտ եզրահանգումներ էին: Ասադը ուժեղության մարմնացում էր ցուցադրում, սակայն նրա ռեժիմը ներքնապես նեխած էր: Մինչ վերլուծաբանները չէին կանխագուշակում նրա տապալումը, հետահայաց դիտարկումներն այժմ բացահայտում են դրա պատճառները:
Ասադը ընդհանուր զինապարտության օրենքով էր համալրում իր բանակը: Տասնութից քառասուներկու տարեկան տղամարդիկ պարտավոր էին 18 ամիս ծառայել բանակում: Սա տանելի էր այնքան ժամանակ, քանի դեռ բանակայինների վարձատրությունը հնարավորություն էր տալիս նրանց հոգալու ընտանիքի պարենամթերքի կարիքները, բայց երբ սիրիական լիրան 99,7 տոկոսով արժեզրկվեց պատերազմի հետեւանքով, ընտանիքից հեռու ապրելը բանակայինների համար դարձավ անտրամաբանական: Սիրիացի զինվորականները կա՛մ զորանոցից ինքնագլուխ բացակայության էին դիմում, կամ էլ զբաղվում մանրածախ առեւտրով, եւ կամ գողությամբ որոշակի գումարի տիրանալու համար: Նույնիսկ բանակում բռնությունների նվազման եւ հակամարտության սառեցման պայմաններում զորակոչիկներից քչերն էին համաձայնվում իրենց կյանքը վտանգել հանուն մի ընտանիքի, որը հարստություն էր դիզում եւ ապրում միլիարդատերի նման, մինչ իրենց ընտանիքները հազիվ էին քարշ տալիս իրենց վշտոտ կյանքը:
Սիրիան Ադրբեջան չէ: Վերջինս քաղաքացիական պատերազմ չի տեսել, չնայած շատ ավելի զորակոչիկներ է զոհ տվել Լեռնային Ղարաբաղում նախագահ Ալիեւի հակահայկական ջիհադի ընթացքում, քան ինքը՝ Ալիեւը կամ նրա խստորեն վերահսկվող մամուլը պատրաստ են խոստովանել: Բայց Ասադի նման Ալիեւն էլ է սերում մի ընտանիքից, որի կոռուպցիոն եւ խնամիական կապերի մեքենայությունները զարմացնում են նույնիսկ ամենաէլիտար հասարակության ներկայացուցիչներին: Մինչ Ալիեւների կլանը, Ասադների նման լյուքս մեքենաներ, ժամացույցներ, ոսկեղեն եւ կանխիկ գումար է կուտակում, Ադրբեջանի հասարակ ժողովուրդը, իր սիրիացի բախտակիցների նման, ապրում է աղքատության մեջ:
Սիրիացիները գուցե կարող են մի պատճառաբանություն գտնել արդարացնելու համար իրենց վիճակը. երկիրը, բացի հյուսիսում գտնվող փոքրածավալ նավթային դաշտերից, զուրկ էր բնական ռեսուրսներից եւ տնտեսությունն էլ չէր քաջալերում արտասահմանյան ուղղակի ներդրումները: Գյուղատնտեսությունը, ճիշտ է, բարգավաճում էր եւ սիրիացի շատ ընտանիքների եկամուտը ապահովում, բայց բավարար չէր բարեկեցիկ կյանք վարելու համար:
Թղթի վրա, ադրբեջանցիները աշխարհում ամենաբարձր կենսամակարդակ ունեցող մարդիկ են: Ադրբեջանի նավթը տարեկան միլիարդների եկամուտ է բերում երկրին: 2022-ի առաջին տասնմեկ ամիսների ընթացքում, օրինակ, Ադրբեջանը նավթային եկամուտներից ձեռք է բերել 33,6 միլիարդ դոլար: Եթե այդ գումարը բաժանենք երկրի մոտ 10 միլիոն հաշվող բնակչության միջեւ, ապա յուրաքանչյուր քաղաքացուն հնարավոր կլինի հատկացնել մի քանի հազար դոլարի եկամուտ: Եվ եթե Ադրբեջանն իր այդ գումարը ներդրած լիներ Աբու Դաբիի, Քաթարի կամ մի որեւէ ինքնիշխան երկրի ֆոնդերում, ապա նրանք շատ ավելի լավ պայմաններում կկարողանային ապրել: Փոխարենը Ալիեւները գրպանել են այդ գումարը եւ թողել բազմաթիվ ազերիների առանց պատշաճ էլեկտրականության եւ վառելիքի: Կոռուպցիան այնքան խորն է արմատացած, որ հակառակ ընդերքի հարուստ պաշարների, մեկ շնչի եկամուտը ե՛ւ Վրաստանում, ե՛ւ ցամաքապատ ու շրջափակված Հայաստանում շատ ավելի բարձր է, քան՝ Ադրբեջանում:
Պատմության մի տխուր դիպվածի հետեւանքով Բաշարը հաջորդեց իր հորը: Տասնամյակներ շարունակ «գահաժառանգը» նախատեսված էր լինել Բասիլը, որ 1994-ի հունվարյան մառախլապատ մի առավոտյան վթարի ենթարկվեց եւ մահացավ: Հնարավոր է, Ալիեւը նույն ճակատագրական դժվարությունները դիմագրավի իր հաջորդի նշանակման պարագայում: Ասում են՝ որդին աուտիզմով է տառապում, իսկ դուստրերը՝ թմրադեղերի չարաշահումից կամ կախվածությունից:
Ալիեւի հետզհետե կոշտացող բռնատիրական վերահսկողության եւ ազատությունների սահմանափակումների պատճառը վստահաբար այն է, որ ինքն էլ շատ լավ գիտակցում է, թե որքան փխրուն կդառնա իր ընտանիքի իշխանությունը, եթե թուլանա ահ ու սարսափի այն մթնոլրոտը, որի ծածկույթում ինքը կառավարում է երկիրը:
Սիրիայի եւ Ադրբեջանի միջեւ կարեւոր տարբերություններ կան: Ասադը փոքրամասնական խմբավորումներից մեկի ներկայացուցիչն էր, Ալիեւը՝ ոչ: Սիրիան հիմնականում մահմեդականության սուննիզմ ուղղությունն է դավանում, Ադրբեջանը՝ շիիզմը, որն առավել աշխարհիկ է: Թուրքիան Ասադի ընդդիմադիրներին էր պաշտպանում, իսկ Ալիեւին անսակարգ նեցուկ է կանգնում:
Այդուհանդերձ Ալիեւը ձեռքերը ծալած չպետք է նստի: Քչերն էին կանխատեսում Սիրիայում տեղի ունեցածը: Նախկին Խորհրդային Միության որոշ պետություններում (Ղրղզստանում, Ղազախստանում) անսպասելի ցնցումներ տեղի ունեցան, որոնք խորապես տագնապեցրին իշխող ղեկավարներին: Կրեմլի աջակցությունը Ասադին ի վերջո աննշան դարձավ, ուկրաինական ճակատում նախագահ Պուտինի գերլարված զբաղվածության հետեւանքով: Ալիեւը իրո՞ք հավատում է, որ Ռուսաստանը իրեն օգնության կհասնի, այն դեպքում, երբ վերջինս չկարողացավ օգնել Ասադին:
Ամենակարեւոր գործոնը ժողովրդի վստահությունն է: Ալիեւը ինքնախաբեությամբ է զբաղվում, եթե իրոք հավատ է ընծայում ԱՄՆ-ի գաղափարների շտեմարանների ժամանակ առ ժամանակ շռայլած քաղցր հաճոյախոսություններին: Նրանք վստահաբար ունեն իրենց հետին նպատակները:
Յուրաքանչյուր ժողովրդավար ղեկավար զարթնում է այն գիտակցությամբ, որ մի օր վերջ է գտնելու իր իշխանությունը: Յուրաքանչյուր բռնակալ զարթնում է վախենալով, որ այդ օրը իր իշխանության վերջը կարող է ավետել: Ալիեւը ուժ եւ միասնականություն արտահայտող դիմագծով է ներկայանում աշխարհին: Բայց նա պարտավոր է զգույշ լինել, քանի որ Ասադի օրինակն ավելի շուտ իր երկրում կարող է կրկնվել, քան մեկ այլ երկրում: Այսօրվա կայունության փարոսում շատ հեշտությամբ կարող է վերածվել վաղվա դամբանականի:
Դոկտ. ՄԱՅՔԼ ՌՈՒԲԻՆ
Անգլ. բնագրից թարգմանեց՝ ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
