Լարվածություն Արեւելյան Միջերկրականում

Էրդողանը սխալ ճանապարհով է ընթանում

Միջին Արեւելյան տարածաշրջանում գազի պաշարների վերաբերյալ հետաքրքրական մանրամասնություններով հագեցած ստորեւ թարգմանաբար ներկայացվող հոդվածի հեղինակը Աթենքի «Եվրոպական եւ Ամերիկյան ուսումնասիրությունների հետազոտական ինստիտուտում աշխատող միջազգային փորձագետ Ռոբերտ Էլիսն (Robert Ellis) է:

Հյուսիսային Կիպրոս այցելելով Թուրքիայի վերընտիր նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը կղզու ապագայի վերաբերյալ բանակցություններին որպես պայման Կիպրոսի իշխանություններից պահանջել է ճանաչել այդ «անջատված պետությունը»: Կարծում ենք, նա անշրջահայաց է գործում:

Սկսած 1964 թվականից, երբ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերը (UNFICYP) տեղակայվեցին կղզում խոչընդոտելու համար ընդհարումը բնակչության երկու խմբերի՝ հույների եւ թուրքերի միջեւ, Կիպրոսի խնդիրը աշխարհի ամենաերկար հակամարտություններից մեկն է համարվում:
1974-ին այդ հակամարտությունը սրվեց, երբ թուրքական զորքերը ներխուժեցին եւ օկուպացրին կղզու մեկ երրորդ մասը՝ հիմնվելով 1960-ին Կիպրոսի, Հունաստանի, Թուրքիայի եւ Միացյալ Թագավորության միջեւ ստորագրված «Երաշխավորման պայմանագրի» վրա, որը թույլ էր տալիս Թուրքիային միջամտել եւ չթողնել, որ Կիպրոսը միանա որեւէ այլ պետության հետ:

Հուլիսին, նախքան ներխուժումը, Կիպրոսի նախագահ արքեպիսկոպոս Մակարիոսը պաշտոնանկ էր արվել EOKA-ի (Հունա-կիպրական աջակողմյան ազգայնամոլական պարտիզանական կազմակերպություն) նախկին մարտիկներից՝ Նիկոս Սամսոնի կազմակերպած հեղաշրջման հետեւանքով: Նրա թիկունքին կանգնած էր Աթենքի զինվորական խունտան, որը նպատակ էր հետապնդում «էնոսիս» հայտարարել՝ այսինքն Կիպրոսը միացնել Հունաստանին: Թուրքիայի ներխուժումը պատճառ դարձավ երկրի բաժանման եւ 1983-ին ի վերջո միակողմանիորեն հայտարարվեց «Հյուսիսային Կիպրոսի թուրքական հանրապետության» (TRNC) հռչակումը, որին միայն Թուրքիան է ճանաչում:

Կիպրոսի վերամիավորման բանակցություններն սկսել են 1945 թվականից ՄԱԿ-ի հովանու ներքո, նպատակ ունենալով հաստատել երկզոնային, երկհամայնքային դաշնակցություն: Հատկանշական էր 2004 թվի փորձը, հիմնված ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Կ. Անանի վերամիավորման ծրագրի վրա, որն ընդունվեց թուրք կիպրոսցիների 65 տոկոսի, սակայն մերժվեց հույն կիպրոսցիների 76 տոկոսի կողմից: Մի շաբաթ անց «պոչամաս» հանդիսացող պետությունը՝ Կիպրոսի հանրապետություն անվան տակ ապահով ապաստան գտավ՝ անդամակցելով Եվրոմիությանը:

Վերջին փորձը, որը ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը բնութագրել էր «ապարդյուն գործընթացի անվերջանալի հորիզոն», ձախողվեց Շվեյցարիայի Կրան-Մոնտանայում 2017-ին: Իսկ 2020-ի հոկտեմբերին, երբ դաշնային պետության կողմնակից Մուսթաֆա Աքընչիի փոխարեն թուրքական Կիպրոսի ղեկավար ընտրվեց Էրսին Թաթարը, հաստատվեց, որ Գուտերեշը ճիշտ էր նկատել, որ պատմական մի եզակի հնարավորություն բաց էր թողնված:

Կոշտ քաղաքականության կողմնակից Թաթարը, որն իր թիկունքում ունի Անկարայի պաշտպանությունը, հարցի լուծումը տեսնում է երկու առանձին պետություններ ստեղծելու մեջ: Մյուս տարբերակը, նրա կարծիքով, «անեքսիան» է, որն անհավանական է, քանի որ Հյուսիսային Կիպրոսն արդեն փաստացի դարձել է Թուրքիայի 82-րդ նահանգը:

Հարցի լուծման խաղի կանոնները փոփոխվեցին, երբ 2010-ին Լեւանտի ավազանում հայտնաբերվեցին գազի եւ նավթի հսկայական պաշարներ: Կիպրոսն այդ ժամանակ արդեն սահմանագծել էր «Տնտեսական բացառիկ օգտագործման (EEZ) իր զոնան» եւ համաձայնություն էր կնքել Եգիպտոսի, Լիբանանի եւ Իսրայելի հետ: Թուրքիան, որ UNCLOSի (ՄԱԿ-ի Ծովերի Օրենքի կոնվենցիայի) պայմանագիրը ստորագրած պետություն չէ, պնդում է, որ իր ստորջրյա «մայրցամաքային խութերն» ու «առափնյա ծանծաղուտները» առ ոչինչ չեն դարձնում պայմանագրի սկզբունքները:

Այն փաստը, որ ածխաջրածնի հետազոտությունների համար Կիպրոսը EEC-ի շրջանակներում զիջումների է գնացել օտար ընկերությունների պահանջներին, պատճառ է դարձել Թուրքիայի հետ շարունակական տարաձայնությունների, քանի որ այդ զիջումները բախվում են Թուրքիայի այսպես կոչված «Կապույտ հայրենիք» (Blue Homeland) ծովային դոկտրինայի հետ:

Եթե մի կողմից գործում է տասնամյա վաղեմության եռակողմ՝ Հունաստան, Կիպրոս եւ Իսրայել համագործակցությունը, որն ունի նաեւ զինվորական բաղադրամաս, ապա մյուս կողմից Եգիպտոսը, որի «Զոհր» հանքավայրի գազի պաշարները ամենամեծն են Միջերկրականում, 2019-ին հիմնադրել է «Արեւելյան Միջերկրականի գազային ֆորումը», որին մասն են կազմում Իսրայելը, Կիպրոսը, Հունաստանը, Ֆրանսիան, Իտալիան, Հորդանանը եւ պաղեստինյան իշխանությունները: Թուրքիան մաս չի կազմում, իսկ Մ. Նահանգներն ու Եվրոմիությունը դիտորդներ են հանդիսանում:

Ըստ Թուրքիայում Մ. Նահանգների նախկին դեսպան Էրիկ Էդելմանի, Էրդողանը հավատացած է, որ Թուրքիան կկարողանա սպառնալիքների միջոցով նշված կառույցներից մեկի մեջ խցկվել:
Միեւնույն ժամանակ 2019-ին ԱՄՆ-ի կոնգրեսը ընդունեց «Արեւելյան Միջերկրականի անվտանգության եւ էներգետիկայի ոլորտում գործընկերության օրենքը» ի պաշտպանություն Հունաստանի՝ որպես ՆԱՏՕ-ի հուսալի անդամ-պետություններից մեկի, Իսրայելի՝ որպես անուրանալի հավատարիմ դաշնակցի, եւ Կիպրոսի՝ որպես կարեւոր մարտավարական գործընկերոջ:

Ավելին, 2021-ի հոկտեմբերին Մ. Նահանգները բարեփոխեց Հունաստանի հետ իր MDCA (Փոխադարձ պաշտպանության եւ համագործակցության) պայմանագիրը, ներառելով այնտեղ Հունաստանի Ալեքսանդրուպոլիս նավահանգիստը, որպես մարտավարական կարեւոր հանգրվան:

2014-ին, երբ Թուրքիայի նեոօսմանյան քաղաքականության ճարտարապետ Ահմետ Դավութօղլուն նշանակվեց արտգործնախարար, իր «մանիֆեստում» նա ներառել էր նաեւ Թուրքիայի տեսլականը որպես էներգիա մատակարարող միջանցքի: 2009-ին Եվրոհանձնաժողովը համաձայնեց կառուցել գազի «Հարավային միջանցք» անունը կրող խողովակաշարը, որպեսզի կարողանա այլընտրանքային ձեւով գազի պաշարներ փոխադրել եվրոպական շուկաներին՝ Կասպից ծովից: 2020-ի վերջին շահագործման հանձնված այդ խողոկավաշարը ներառում է նաեւ Ադրբեջանի Շահ Դենիզ հանքավայրից «Հարավային Կովկասի» խողովակաշարը (SCP-ն), «Տրանս-Անատոլյան» խողովակաշարը (TANAP-ը), որն անցնում է Թուրքիայի տարածքով եւ «Տրանս-Ադրիատիկ» խողովակաշարը (TAP-ը), որը ձգվում է մինչեւ Իտալիա:

Թուրքիան քանիցս փորձել է շահագրգռել Իսրայելին, որ իր Լեւանտի հանքավայրերից դեպի Ջեյհան (Հարավային Թուրքիա) խողովակաշար կառուցի, սակայն Իսրայելը առ այսօր չի տվել իր համաձայնությունը: Վարչապետ Բենյամին Նաթանյահուն պատրաստվում է հանդիպել նախագահ Էրդողանի հետ, բայց վերջինս հասկացրել է, որ կհանդիպի նրա հետ այն ժամանակ, երբ գազի խողովակաշարի համաձայնության շուրջ ինչ-որ նորություն ունենա իրեն փոխանցելու:
Թուրքիան նաեւ մեծապես կախված է Ռուսաստանի գազից, որն իրեն հասնում է «Blue Stream» (Կապույտ հոսանք) եւ «TurkStream» (Թուրքական հոսանք) խողովակաշարերով: Եվ Ռուսաստանը Թուրքիային առաջարկել է գործել որպես էներգափոխադրող պետություն ռուսական գազը Եվրոպա հասցնելու համար, «Nord Stream» (Հյուսիսային հոսանք) խողովակաշարի շարքից դուրս գալուց հետո:

2022-ի հունվարին Մ. Նահանգները բանավոր արգելք դրեց իրականացնելու Հունաստանի, Կիպրոսի եւ Իսրայելի մտադրություններին՝ կառուցելու 1.900 կմ. երկարությամբ «Արեւելյան Միջերկրական» խողովակաշարը, որի միջոցով պետք է «Լեւանտի Ավազանից» Հունաստանի տարածքով գազ փոխադրվեր Եվրոպա: Նշված պատճառներից մեկը «տարածաշրջանում լարվածություն չառաջացնելն էր», ինչը նշանակում էր չգրգռել Թուրքիային:

Հաշվի առնելով Եգիպտոսի հետ Թուրքիայի հարաբերությունների կարգավորման հեռանկարը, անհրաժեշտ է պատշաճ նշանակություն տալ Եգիպտոսին, որպես գազի տարածաշրջանային մատակարարի եւ հատկապես որպես EMGF ֆորումի հիմնադրի: Անցյալ տարվա հունիսին, օրինակ, իրարհասկացողության մի հուշագիր ստորագրվեց Եվրոմիության, Եգիպտոսի եւ Իսրայելի միջեւ այն մասին, որ եգիպտական երկու LNG գործարանների միջոցով իսրայելական գազ է Եվրոպա արտահանվելու: Այնպես որ միեւնույն տրամաբանությամբ, ինչո՞ւ Կիպրոսը չի կարող որպես միջնորդ հանդես գալ Արեւելյան Միջերկրականի գազը Թուրքիայի տարածքով Եվրոպա հասցնելու համար: Ինչպես Մ. Նահանգներում Եգիպտոսի դեսպան Մոթազ Զահրանն է նշել՝ «EMGF-ը ամենակատարյալ օրինակն է» տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրմանն ու իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կարգավորմանը միտված ջանքերին աջակցելու:
Նույնը կարելի է կիրառել Կիպրոսի հարցի կարգավորմանն ու Արեւելյան Միջերկրականում լարվածության թուլացմանն ուղղված ջանքերին նպաստելու համար: Գործընթացում անշուշտ կլինեն դժվարություններ ու խոչընդոտներ, բայց Հելուանի համալսարանի (Եգիպտոս) դասախոսներից Հատեմ Զադեկի համոզմամբ Միջերկրականի գազը կարող է հարթել այն բոլոր անհարթությունները, որ քաղաքականությունն է ստեղծել:

Անգլ. բնագրից թարգմանեց՝ ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ

(The Armenian Mirror-Spectator)