Վտանգը

Մենք իրար անցանք, երբ ըսուեցաւ, թէ UNESCO-ն արեւմտահայերէնը մեռնող լեզուներու շարքին դասած է: Իրար անցանք, մերժեցինք, ճիշդ չէ ըսինք, եւ արեւմտահայերէնը պահպանելու համար աշխատանքներ տարուեցան՝ խորհրդաժողովներ, հայրենի կառավարութեան ուղղուած դիմումներ, որ եթէ սփիւռքը ի վիճակի չէ, գոնէ Հայաստանը իր վրայ վերցնէ արեւմտահայերէնը փրկելու առաքելութիւնը: Արեւմտահայերէնի գիտակներ սկսան համացանցի միջոցով արեւմտահայերէն սորվեցնել՝ սխալները սրբագրելով, նոյնիսկ ամենայետին մանրամասնութեանց անդրադառնալով եւ այլն: Տարուած ճիգերը անպտուղ չմնացին, սակայն արդիւնքը շատ չնչին էր:

Այդ վազվռտուքին մէջ չանդրադարձանք, որ արեւելահայերէնն ալ աւելի լաւ կացութեան մէջ չէ, եւ անհրաժեշտ է անոր մասին ալ խորհիլ: Չափազանցած չեմ ըլլար, եթէ ըսեմ, որ լեզուական այս լափիւրինթոսը եւ պետական անտարբերութիւնը եթէ շարունակուին, արեւելահայերէնն ալ արեւմտահայերէնի ճակատագիրը պիտի ունենայ եւ օր պիտի գայ, որ ան ալ դասուի վտանգուած լեզուներու շարքին:

Հայաստանցիներուն համար համարեա թէ բնական դարձած է իրենց առօրեայ խօսակցական  եւ նոյնիսկ տպագիր կամ հեռասփռուած լեզուն: Լեզուի կոմիտէն ատենը անգամ մը որպէս պարտականութիւն ցուցումներ կու տայ եւ ուղղումներ կառաջարկէ, սակայն ձայն բարբառոյ յանապատի… Սփիւռքէն եկողը աւելի յստակ կը տեսնէ լեզուին վիճակը Հայաստանի մէջ, երբ ամբողջ հարիւրամեակ մը եւ 4-5 սերունդ, յատկապէս Միջին Արեւելքի մէջ, աշխատեցան կարելի եղած չափով մաքուր պահել լեզուն, գիտակցելով որ լեզուի կորուստը ինքնութեան կորուստի ճամբան կը բանայ:

Շատ խօսեցանք Հայաստանի մէջ սահմանադրութեամբ ամրագրուած հայերէնի աղաւաղման մասին, մէկ կողմէ խօսակցական թրքերէն ու արաբերէն բառերով «համեմուած» բարբառային բառեր, միւս կողմէ «արդիականութեան» սիրոյն ռուսականացած օտար բառեր: Տարիները ցոյց տուին, որ մեր ջանքերը անօգուտ են, որովհետեւ ոչինչ փոխուեցաւ, այլ ընդհակառակն,  անկոչ հիւրի պէս խժալուր նոր բառեր աւելցան:

Խօսակցական, գրաւոր կամ հեռարձակուած հայերէնը անփոփոխ մնաց, միւս կողմէ սունկի պէս սկսան աճիլ օտարալեզու որմազդերը, որոնք քաղաքին պատերը կը «զարդարեն»: Ձեռնարկը կազմակերպողը՝ հայ, երգիչ-երաժիշտները՝ հայ, ակնկալուող յաճախորդները՝ հայ, սակայն ծանուցումը՝ անգլերէն, ուր ոչ մէկ հայերէն բառ կայ, ուրեմն ինչո՞ւ համար է այս օտար աֆիշ-որմազդներու կապկումը… Օտարամոլութի՞ւն, ցուցամոլութի՞ւն:

Մէկ կողմէ պայքար հայերէնը պահպանելու, միւս կողմէ՝ այսպիսի յուսահատեցնող երեւոյթներ: Սրտցաւ բարեկամ մը բաւական օտարալեզու որմազդներ նկարած էր ու իր բողոքին կցելով ուղարկած էր զանազան պատասխանատու հասցէներու: Ոչ մէկ անդրադարձ… Թէեւ Լեզուի կոմիտէն պատասխանած էր, որ երկու անգամ այդ մասին պաշտօնապէս դիմած են կառավարութեան, սակայն պատասխան չեն ստացած:

Վաճառատուներու անունները աւելի բարւոք վիճակի մէջ չեն, օտար անուններ ամէն քայալփոխի, որոնց կից նոյնիսկ հայերէնն ալ չկայ: Օտար անունը եթէ աւելի գրաւիչ է հայերուս համար, ապա օտարներուն համար զարմանքի առարկայ է: Սուրիոյ մէջ պետականօրէն որոշ օրէնք մը կըսէ, թէ խանութի մը ցուցատախտակին վրայ արաբերէնը պէտք է գրաւէ տարածքին 2/3-րդը, իսկ օտար անունը՝ 1/3-ը. Օրինախախտները բարձր տուգանքի կենթարկուին եւ նոյնիսկ ցուցատախտակը վար կառնուի:

Հիմա ըսողներ պիտի ըլլան, որ երկիրը ի՜նչ հարցերու մէջ է, մնաց որ այս մանրուքո՞վ զբաղի: «Մանրուք» չէ, ինքնութեան դրոշմ է: Շատ շուտ համակերպող եղած ենք՝ «Ասիկա վնաս չունի, անիկա վնաս չունի», եւ օր պիտի գայ, ուր հայերէնը պիտի չքանայ ընդհանրապէս: Իսկ երկարակեաց բան մը կորսնցնելէ ետք զայն վերստին կեանքի կոչելը լրիւ անկարելի է. ասորերէ՛նը վկայ:

ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ