20-րդ դարի առաջին կեսին Վանաձոր քաղաքում կառուցվեցին բազմաթիվ գործարաններ, շարք մտան արտադրամասեր: Սկսեցին զարգանալ տնտեսության այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են ավտոմատիկան, էլեկտրոնիկան:Հատկապես մեծ նշանակություն ունեցավ քիմիական գործարանի (կոմբինատի) կառուցումը եւ շահագործումը: Անհրաժեշտություն առաջացավ Վանաձորում կառուցել ջերմային էլեկտրակայան:
Կայանի նախագիծը ծնվել է մի շարք կազմակերպությունների համագործակցության շնորհիվ: Դրանք են` «Պրոմէներգոպրոյեկտ» պետական ինստիտուտի Կիեւի մասնաճյուղը, Երեւանի «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտը: Շինարարական աշխատանքները իրականացրել է «Կիրստրոյ» տրեստը: Կոնստրուկցիաների մոնտաժը եւ բարդ սարքավորումների հավաքումը իրականացրել են Մոսկվայի «Սպեցժելեզաբետոնստրոյ», «Ստրոյտերմոիզոլյա-ցիա»,« Ցենտրոէներգոմոնտաժ» տրեստները եւ Երեւանի «Արմպրոմմոնտաժ»-ը: Շինարարները ստեղծեցին 33 արտադրական օբյեկտներ, օգտագործեցին ավելի քան երկու հազար տոննա մետաղական կոնստուկցիաներ: Սարքավորումները բերվում էին ամբողջ երկրի տարբեր մասերից:
Վանաձորի ՋԷԿ-ի առաջին ագրեգատը շարք մտավ 1964 թվականին` 49 ՄՎտ հզորությամբ: Կայանում տեղադրվեցին երկու շոգեկաթսա` յուրաքանչյուրը ժամում 50 տոննա արտադրողականությամբ եւ չորս կաթսա` յուրաքանչյուրը` ժամում 120 տոննա արտադրողականությամբ: ՋԷԿ-ը կառուցել է «Հայհիդրոէներգոշինը»:
Հետագայում պարզվեց, որ գոյություն ունեցող հզորությունները չեն բավարարում: Այդ պատճառով որոշում կայացվեց կառուցել Վանաձորի ՋԷԿ-ի երկրորդ հերթը` հասցնելով նրա հզորությունը 96 ՄՎտ-ի: Այսպիսով, վերջին տուրբինը շահագործման հանձնվեց 1976 թվականին: ՋԷԿ-ում տեղադրված բոլոր տուրբինները հակաճնշումային տիպի են, չունեն կոնդենսատոր:
Կայանում տեղադրված են ջերմաֆիկացիոն տիպի 4 տուրբին, երկուսը՝ 12 ՄՎտ հզորությամբ, մեկ տուրբին՝ 25 ՄՎտ եւ մեկ տուրբին՝ 47 ՄՎտ հզորությամբ: Կայանի գումարային հզորությունը կազմում էր 96 ՄՎտ: Այն այրում է գազ եւ մազութ:
Վանաձորի ՋԷԿ-ը 1986 թվականին շրջակա միջավայր է արտանետել 2866.9 տոննա, 1987թ.` 3904.6, 1988թ.` 3223.9, 1989թ.` 397.5 տոննա վտանգավոր նյութեր` ազոտի եւ ծծմբի օքսիդներ եւ այլն: Այդ տարիներին ՋԷԿ-ը հիմնականում այրել է մազութ: Գազային վառելիքը կազմել է ընդհանուրի մոտ 30 տոկոսը: Կայանը շահագործման ընթացքում արտադրել է 5606.7 միլիոն ԿՎտ.ժ էլեկտրական էներգիա եւ 32.04 միլիոն Հեկակալորիա ջերմային էներգիա:1996թ. փետրվարից Վանաձորի ՋԷԿ-ը չի շահագործվում:
Նախնական հաշվարկները վկայում են,որ Վանաձոր քաղաքում առնվազն 100ՄՎտ հզորությամբ շոգեգազատուրբինային ՋԷԿ-ի կառուցումը հնարավորություն կտա լուծելու էներգետիկ անվտանգության բազմաթիվ խնդիրներ:
ՍՏԵՓԱՆ ՊԱՊԻԿՅԱՆ
Ռուսաստանի բնագիտության ակադեմիայի պրոֆեսոր
