ԵՐԵՎԱՆ-ԿՈԲԵ, Ճապոնիա – Երեւանում ծնված Մելինե Մեսրոպյանը ճապոներեն է սովորել Երեւանի հումանիտար ինստիտուտում, այնուհետեւ մի քանի տարի աշխատել է զբոսաշրջային գործակալությունում: 2011-ից բնակվում է Ճապոնիայում: 2025-ին ճապոներեն լույս է տեսել նրա համահեղինակած «Ճապոնիայում ապրած «սփյուռքը». Դիանա Աբգարը եւ Հայոց ցեղասպանությունը» աշխատությունը՝ նվիրված գործարար, գրող, մարդասիրական գործիչ եւ Ճապոնիայում Հայաստանի պատվավոր հյուպատոս Դիանա Աբգարի (1859-1937) կյանքին ու գործունեությանը:
–Սիրելի՛ Մելինե, ինչպե՞ս հայտնվեցիր Ճապոնիայում:
-Ես ճապոներեն սկսեցի սովորել Երեւանի հումանիտար ինստիտուտում եւ շատ շուտով սիրահարվեցի այդ լեզվին: Դժվար լեզու է, բայց միաժամանակ հմայիչ՝ լի մշակութային շերտերով: Ճապոներեն սովորող շատ ուսանողների նման ես էլ սկսեցի երազել, որ մի օր կապրեմ Ճապոնիայում: 2010-ին հանձնեցի ընդունելության քննությունները եւ Ճապոնիայի Կրթության, մշակույթի, սպորտի, գիտության եւ տեխնոլոգիաների նախարարությունից ստացա կրթաթոշակ՝ ճապոնական համալսարանում ուսումս շարունակելու համար:
Երբ ինձ հարցնում են, թե ինչպես հայտնվեցի Ճապոնիայում, միշտ հիշում եմ Երեւանի մեր տան մոտ գտնվող սուպերմարկետի տարադրամի փոխանակման կետը: Հինգ ամիս շարունակ, ամեն օր, փոխանակում էի տասը ամերիկյան դոլարի համարժեք գումար՝ դանդաղ կուտակելով այն գումարը, որն անհրաժեշտ էր Ճապոնիայում իմ առաջին ամսվա ապրուստի համար. այդ գումարը վեց անգամ գերազանցում էր մեր ընտանիքի ամսական եկամուտը: Մեկ տարի անց, երբ կարճ ժամանակով վերադարձա Երեւան, կրկին գնացի նույն փոխանակման կետը՝ այս անգամ դոլարները դրամի փոխանակելու: Կարծում էի՝ ինձ չեն հիշի, բայց ինձ դիմավորեցին ջերմ ժպիտով եւ կատակով հարցրին, թե ուր էի «անհետացել»: Նրանք ինձ նույնիսկ տեսել էին հեռուստատեսությամբ՝ Հայաստանի այն ժամանակվա նախագահի՝ Ճապոնիա այցի ընթացքում որպես թարգմանիչ: Այս առիթն օգտագործելով՝ ուզում եմ իրենց ողջունել:
2011-ի հոկտեմբերին որպես հետազոտող տեղափոխվեցի Ճապոնիա՝ հաստատվելով Սենդայում, որտեղ գտնվում է Տոհոկու համալսարանը: Այդ տարին նաեւ նշանավորվեց ավերիչ երկրաշարժով եւ ցունամիով: Իրականում ես Երեւանից պետք է ավելի վաղ մեկնեի, բայց մարտի 11-ին միացրի հեռուստացույցը եւ տեսա, թե ինչպես է Սենդայը ջրի տակ անցել: Ցնցված էի: Անմիջապես գրեցի Տոկիոյում գտնվող ընկերոջս, եւ նա պատասխանեց կես կատակ, կես լուրջ. «Այս պահին մենք ցնցվում ենք»: Ծնողներս, հասկանալիորեն, շատ էին անհանգստանում, հատկապես Ֆուկուշիմայի ատոմակայանի վնասման պատճառով: Բայց ես չհրաժարվեցի իմ ծրագրերից: Հոկտեմբերին արդեն Ճապոնիայում էի, եւ դրանից հետո ամիսներ շարունակ հետցնցումները դարձան առօրյա կյանքի մաս:
2013 թվականին ընդունվեցի Տոհոկու համալսարանի մագիստրատուրա, ապա շարունակեցի դոկտորական ուսումնառությունս, որի շրջանակում պաշտպանեցի ատենախոսություն Դիանա Աբգարի մասին: Այսօր Կոբեի եւ Օսակայի համալսարաններում դասավանդում եմ «Գլոբալ Եվրոպա», «Ճապոնական մշակույթ եւ հասարակություն» առարկաները, ինչպես նաեւ անգլերեն եւ ռուսերեն: 2025-ին հնարավորություն ունեցա նաեւ մեկ ուսումնական տարի դասավանդել հայերեն՝ Կոբեի օտար լեզուների համալսարանում: Ունեի յոթ ուսանող, եւ նրանց ոգեւորությունն իսկապես հուզիչ էր: Տարվա վերջում նույնիսկ կազմակերպեցինք հավաքույթ հայկական ուտեստներով՝ միասին պատրաստելով հարիսա եւ տոլմա, իսկ որպես աղանդեր վայելեցինք գաթա: Ցավոք, դասընթացը չշարունակվեց դասաժամերի կրճատման պատճառով, բայց ուսանողները գրեթե մեկ տարի շարունակ ինձ գրում էին հայերենի քերականության հարցերով: Հուսով եմ, որ ապագայում կրկին կկարողանամ վերակենդանացնել այդ դասընթացները:
–Շնորհավորում եմ քո ճապոներեն աշխատության հրատարակության առթիվ, որը վերաբերում է մեր պատմության ամենահետաքրքիր տիկնանցից մեկին՝ Դիանա Աբգարին: Սկսած 2004 թվականից ես պարբերաբար գրել եմ նրա մասին՝ պեղելով ժամանակի հայ մամուլը, ուսումնասիրելով արխիվային նյութեր, սակայն անհրաժեշտություն կար ոչ թե կրկնելու բազմիցս ասվածը, այլ մասնավորապես ընդգրկելու ճապոնական աղբյուրների տեղեկությունները: Դա կարող էր անել ճապոներենին տիրապետող հետազոտողը, ինչը դու կատարեցիր անցած 13 տարիների ընթացքում: Ի՞նչ ճանապարհ անցավ աշխատությունդ եւ ո՞ւր հասավ:
-Շնորհակալություն: Երբ Ճապոնիա ժամանեցի, ծրագրում էի մասնագիտանալ ճապոնական հոգելեզվաբանության մեջ: Սակայն դա փոխվեց Տոկիոյում մի դիվանագետ ընկերոջ հետ ունեցած զրույցից հետո: Նա առաջարկեց, որ քանի որ արդեն խոսում եմ ճապոներեն, գուցե արժի ընտրել հայ-ճապոնական կապերին առնչվող որեւիցս թեմա: Այդ պահին հիշեցի մի լուսանկար, որը ժամանակին տեսել էի Տոկիոյում Հայաստանի դեսպանատանը. Դիանայի պատկերն էր: Նրա անունը գիտեի դպրոցից, սակայն հանկարծ հասկացա, թե որքա՛ն քիչ գիտեմ նրա կյանքի մասին: Այդ պահը դարձավ իմ հետազոտական ճանապարհի իրական սկիզբը:
Նույն երեկոյան հյուրանոց վերադառնալով՝ սկսեցի որոնել նրա անունը: Հանդիպածս առաջին գրությունը ճապոնացի հետազոտող Հիդեհարու Նակաջիմայինն էր, որը հայտնաբերել էր Դիանա Աբգարի գերեզմանը Յոկոհամայում: Գրեթե միաժամանակ ընտանիքս Երեւանից տեղեկացրեց, որ հենց նոր լույս է տեսել Աբգարին նվիրված մի փոքր խմբագրած գրքույկ, որի մեջ ընդգրկված էր նաեւ ձեր հոդվածը, Արծվի՛: Այդ վաղ փուլում սա չափազանց կարեւոր էր՝ ոչ միայն որպես աղբյուր, այլեւ որպես հաստատում, որ նրա կյանքը կարող է եւ պետք է լրջորեն ուսումնասիրվի: Ձեր աշխատանքը դարձավ այն հիմքերից մեկը, որի վրա սկսեցի կառուցել իմ հետազոտությունը:
Խորանալով թեմայի մեջ՝ զարմանքով նկատեցի, թե որքա՜ն սահմանափակ ու հատվածական է առկա գիտական գրականությունը, հատկապես ճապոնական եւ միջազգային համատեքստում: Շատ քիչ ուշադրություն էր դարձվել նրա կոնկրետ գործողություններին, ճապոնական իշխանությունների հետ փոխհարաբերություններին կամ նրա մարդասիրական գործունեության գործնական մեխանիզմներին: Սկզբից իսկ իմ նպատակը Դիանա Աբգարին որպես հերոսական կերպար ներկայացնելը չէր, այլ նրան հասկանալը որպես պատմական գործիչ, որը գործում էր հստակ քաղաքական, ինստիտուցիոնալ եւ սոցիալական սահմանափակումների պայմաններում:
Իմ հետազոտությունը ստացավ ընդգծված արխիվային եւ անդրազգային բնույթ: Ճապոնական պաշտոնական փաստաթղթերի, մամուլի եւ վարչական նյութերի հետ մեկտեղ ուսումնասիրեցի եվրոպական եւ ամերիկյան արխիվներում պահպանվող նամակագրությունը: Թեպետ Աբգարն ապրել է Ճապոնիայում, նրա մտավոր եւ մարդասիրական գործունեությունը ներառված էր լայն միջազգային ցանցի մեջ, եւ նրա բազմաթիվ նամակներ պահպանվել են Ճապոնիայից դուրս՝ տարբեր նշանավոր գործիչների անձնական արխիվներում:
Այս աշխատանքը բարդանում էր նրանով, որ նրա անձնական փաստաթղթերի մեծ մասը (նաեւ այլ նյութեր՝ կապված փախստականների հետ) ոչնչացվել էր 1923 թվականի Մեծ Կանտոյի երկրաշարժի ժամանակ, իսկ ավելի ուշ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին: Նրա կյանքը վերակառուցելու համար աշխատեցի՝ քննելով ճապոներեն, անգլերեն, հայերեն, ռուսերեն եւ ֆրանսերեն նյութեր՝ խնամքով համադրելով աղբյուրները եւ արխիվային բեկորները: Աշխատեցի նաև Սենդայի, Յոկոհամայի, Տոկիոյի, Կոբեի, Հիրոշիմայի, Ցուրուգայի եւ այլ քաղաքների արխիվներում:
Ժամանակի ընթացքում այս մոտեցմամբ կատարվեցին մի շարք կարեւոր բացահայտումներ եւ, ամենակարեւորը, ձեւավորվեց ամուր փաստագրական հիմք, որը թույլ է տալիս Դիանա Աբգարին տեսնել որպես իր ժամանակի քաղաքական եւ մարդասիրական ճգնաժամերին արձագանքող գործիչ:
2021-ին Սենդայից Կոբե տեղափոխվելուց հետո իմ հետազոտությունը ստացավ նաեւ մի նոր անմիջականություն: Ապրելը մի քաղաքում, որտեղ Աբգարի կյանքի մի հատվածն էր անցել, անցյալը դարձրեց ավելի շոշափելի, հատկապես այն թաղամասերով քայլելիս, որտեղ ժամանակին եղել են նրա ընտանիքի հյուրանոցն ու գործարարական գրասենյակը:
Այս հետազոտությունը բնականորեն բերեց նաեւ իմ այժմյան աշխատանքի՝ 1915-1930 թվականներին Ճապոնիայով անցած հայ փախստականների պատմության ուսումնասիրությանը: Թեեւ սա հետազոտության նոր փուլ է, այն անմիջականորեն բխում է Դիանա Աբգարի ուսումնասիրության ընթացքում առաջացած հարցերից: Վստահ եմ, որ բազմաթիվ կարեւոր փաստաթղթեր դեռեւս հայտնաբերված չեն, եւ ես շարունակում եմ դրանց որոնումը՝ հանձնառու լինելով լույս սփռել այս անտեսված պատմությունների վրա:
–Աշխատությունդ հրատարակել ես Արիսա Օտայի համահեղինակությամբ: Խնդրեմ ներկայացրո՛ւ համահեղինակիդ եւ քեզ օժանդակած այլ անձնավորությունների:
– Գիրքը լույս է տեսել լրագրող Արիսա Օտայի հետ համատեղ աշխատանքի արդյունքում: Հրատարակիչ Յոշիո Ֆուջիվարան ինձ առաջարկեց ստեղծել համահեղինակությամբ գրված մի գիրք, որի նպատակը Դիանա Աբգարի կյանքը ներկայացնելն էր պարզ, մատչելի ճապոներենով՝ միաժամանակ այն հիմնովին տեղադրելով Ճապոնիայի պատմա-հասարակական համատեքստում: Այս մոտեցումը կարեւոր էր՝ Ճապոնիայում նրա գործունեության նշանակությունը լիարժեք փոխանցելու համար:
Արիսա Օտան երկար տարիներ աշխատել է Ճապոնիայի անգլիալեզու մամուլում, այժմ ներգրավված է փախստականներին աջակցող ճապոնական հասարակական կազմակերպությունների գործունեության մեջ: Ժամանակակից ճապոնական պատմության, մամուլի եւ քաղաքացիական հասարակության մասին խոր գիտելիքը, ինչպես նաեւ լրագրողական փորձը վճռորոշ դեր ունեցան մեր աշխատության ձեւավորման գործում: Նրա ներդրումը շատ ավելին էր, քան լեզվական հղկումը: Գրելու ողջ ընթացքում նա հետեւողականորեն քննադատական, սուր եւ մտածված հարցերով փորձության էր ենթարկում իմ մեկնաբանությունները՝ ապահովելով պատմական ճշգրտություն, հավասարակշռություն եւ հասկանալի ներկայացում ճապոնացի ընթերցողի համար: Գիտական հետազոտության եւ լրագրողական գործելակերպի այս երկխոսության շնորհիվ գիրքը դարձավ առավել հստակ ու մատչելի:
Համագործակցության ընթացքում Արիսան իրականացրեց նաեւ սեփական հետաքննությունները, որոնք հանգեցրին մի շարք կարեւոր բացահայտումների, այդ թվում՝ Յոկոհամայում Դիանայի երեխաներից մեկի մինչ այդ անհայտ գերեզմանի հայտնաբերմանը եւ մի փաստաթղթի բացահայտմանը, որը պարզաբանում է Դիանայի սերտ հարաբերությունները մի օտարազգի բնակչուհու հետ, որը ներգրավված էր հայ փախստականների համար դրամահավաք կազմակերպելու գործում: Այս բացահայտումները լրացրեցին պատմական համայնապատկերի այն հատվածները, որոնք երկար ժամանակ մնացել էին դրվագային:
Գիրքը կազմավորվել է բազմաթիվ մարդկանց ներգրավմամբ, որոնք տարբեր փուլերում աջակցել են հետազոտությանը: Վաղ շրջանում հանդիպեցի երջանկահիշատակ Հիդեհարու Նակաջիմային, որն ինձ տրամադրեց իր նյութերն ու ինձ հայտնեց իր դիտարկումները: Միասին այցելեցինք Յոկոհամա՝ Աբգարի շիրիմին, որը երկար ժամանակ նրա հոգածության տակ էր:
Պրոֆեսոր Շինջի Շիգեմացուի ուսումնասիրություններն «Աբգար եւ ընկ.» միության եւ հյուրանոցային բիզնեսի մասին վերաբերում են Յոկոհամայում հայկական առեւտրական ներկայությանը: Իմ՝ Կոբե տեղափոխվելուց հետո Շիգեմացուն ու նրա գործընկեր Ռյոհեյ Տանիգուչին խրախուսեցին ինձ այցելել Կոբեի օտարերկրացիների գերեզմանատուն: Այդ այցի ընթացքում հայտնաբերեցի Դիանայի դուստր Ռոուզի սկեսրայր Մարտին Խաչատուր Գալստոնի գերեզմանը:
Հրանտ Պողոսյանը՝ Ճապոնիայում Հայաստանի առաջին դեսպանը, աջակցել է իմ հետազոտությանը դրա վաղ փուլերից սկսած եւ շարունակել նաեւ իմ դոկտորական ատենախոսության ավարտից հետո՝ ներառյալ հրատարակչի որոնման գործընթացում: Նախկին դեսպան Արեգ Հովհաննիսյանը եւ ներկա դեսպան Մոնիկա Սիմոնյանը շարունակաբար աջակցել են այս նախաձեռնությանը Ճապոնիայում Հայաստանի դեսպանության միջոցով:
Դիանայի ծոռնուհին՝ Միմի Մալայանը Սան Ֆրանցիսկոյից, արդեն ավելի քան մեկ տասնամյակ առնչվում է իմ հետազոտությանը: Նրա բաց վերաբերմունքն ու իր մեծ տատիկի ժառանգության հանդեպ պատասխանատվության խոր զգացումը հնարավոր դարձրին այս թեմայով երկարաժամկետ աշխատանքը, եւ մեր համագործակցությունը շարունակվում է նաեւ այսօր՝ Դիանա Աբգարին առնչվող ընթացիկ նախագծերի շրջանակում:
Կցանկանայի հիշատակել նաեւ Դիանայի թոռնուհի Լյուսիլ Աբգարին, որը մահացավ 2021 թվականին: Նրա հուշագրությունը՝ գրված Ճապոնիայում իր մանկության հիշողությունների հիման վրա, անգնահատելի աղբյուր էր իմ հետազոտության համար եւ արդեն կարեւոր դեր էր խաղացել ավելի վաղ ուսումնասիրություններում, այդ թվում՝ ձեր աշխատանքում, Արծվի: Մեր նամակագրությունը, որը շարունակվեց մինչեւ նրա կյանքի վերջին ամիսները, ինձ հնարավորություն տվեց գտնել Դիանայի քրոջ սերունդներին Անգլիայում եւ վերակառուցել ընտանիքի լայն ցանցը: Լյուսիլն առանձնահատուկ անկեղծ էր եւ երբեմն՝ ապշեցուցիչ կերպով շիտակ: Հիշում եմ, թե ինչպես մի անգամ, իմ բազմաթիվ հարցերից հետո, նա ինձ գրեց. «Մելինե՛, ինձ հանրագիտարանի տե՞ղ ես դրել»: Այս խոսքն ինձ համար մնացել է հիշեցում թե՛ հիշողության սահմանների, թե՛ հետազոտողի պատասխանատվության մասին:
Դիանա Աբգարի հոգածությանն արժանացած հայ փրկվածների բազմաթիվ ժառանգներ ինձ տրամադրել են ընտանեկան արխիվներ, նամակներ, լուսանկարներ եւ հիշողություններ, որոնք նրա մարդասիրական գործունեությունը կենդանի եւ շոշափելի են դարձրել:
Լրացուցիչ աջակցություն եմ ստացել Լիզ Չաթերից, որն ինձ ուղղորդել է դեպի կարեւոր աղբյուրներ, ինչպես նաեւ՝ «Ֆուջիվարա Շոտեն» հրատարակչությունից եւ դրա տնօրեն Յոշիո Ֆուջիվարայից, որոնց հետաքրքրությունը Հայաստանի եւ Դիանա Աբգարի հանդեպ հնարավոր դարձրեց հրատարակությունը: Մեր խմբագիր Տակու Կարիյայի մանրակրկիտ ուշադրությունը ձեւավորեց գրքի վերջնական տեսքը: Տոհոկու համալսարանի գրադարանի աշխատակիցների աջակցությունը, ինչպես նաեւ Ճապոնիայում, Հայաստանում եւ արտերկրում գտնվող բազմաթիվ գործընկերների օգնությունը եւս կարեւոր դեր ունեցան այս հետազոտության ողջ ընթացքում:
-2017-ին ճապոնացի հայերենագետ Դաիսակու Վատանաբեն իմ խնդրանքով հայերեն գրած «Ճապոներեն նյութեր Դիանա Աբգարի մասին» հոդվածում («Ազգ», 2017-01-12) գրել է, որ «Աբգարի մասին նյութերի սակավության եւ նրա հետնորդների՝ ամբողջ աշխարհում ցրվելու պատճառով նրա մասին ուսումնասիրության մեջ դեռ շատ հարցեր են մնում, որոնք պետք է բացահայտվեն: Ցանկանում ենք, որ այդ պակասը լցվի Հայաստանի եւ Ճապոնիայի գիտաշխատողների համագործակցությամբ»: Կարո՞ղ ես նշել, թե ինչեր բացահայտեցիր:
-Դաիսակուի դիտարկումը լիովին ճիշտ է: Երբ սկսեցի այս հետազոտությունը, արդեն ակնհայտ էր, որ Դիանայի մասին բազմաթիվ հարցեր մնում են անպատասխան ոչ թե հետաքրքրության պակասի, այլ այն պատճառով, որ աղբյուրները ցրված են տարբեր երկրների, լեզուների եւ արխիվների միջեւ: Իմ հետազոտությունն աստիճանաբար ցույց տվեց, թե որքա՜ն շատ բան է բացահայտվում, երբ հայկական նյութերը կարդացվում են ճապոնական եւ միջազգային աղբյուրների հետ միասին:
Իմ հիմնական ներդրումներից մեկը Դիանայի կյանքի ամբողջական վերակազմությունն էր՝ ոչ թե առանձին բեկորներով, այլ որպես միասնական կենսագրություն: Սա ներառում է նրա ընտանեկան ծագման, մանկության միջավայրի, կրթության եւ ամուսնության վաղ շրջանի մասին տեղեկությունների վերականգնումը, ինչը օգնեց հասկանալ, թե ինչպես էր ձեւավորվել նրա աշխարհայացքը դեռեւս Ճապոնիա ժամանելուց շատ առաջ: Կարողացա նաեւ պարզաբանել, թե ինչո՛ւ Աբգար ընտանիքը Ճապոնիա էր եկել ոչ թե որպես նորապսակ ճանապարհորդներ, այլ որպես գործարարներ:
Մեկ այլ մեծ բացահայտում վերաբերում է նրա գրական ժառանգությանը: Երբ սկսեցի հետազոտությունը, Դիանայից հայտնի էին քսանից պակաս հոդվածներ: Երկարատեւ արխիվային աշխատանքի շնորհիվ կարողացա գտնել ավելի քան 180 հոդված, որոնք հրապարակվել են մոտավորապես 1904-1936 թվականներին՝ ճապոնական եւ միջազգային մամուլում: Սա հնարավորություն տվեց հետեւել նրա քաղաքական եւ մարդասիրական գաղափարների զարգացմանն ավելի քան երեք տասնամյակի ընթացքում եւ տեսնել, թե որքա՜ն հետեւողականորեն էր նա ներգրավված միջազգային հարցերում եւ հայկական խնդրում:
Նույնքան կարեւոր էին նրա մասնավոր նամակագրությունները նշանավոր գործիչների հետ: Այդ նամակները բացահայտում են Դիանա Աբգարի ավելի անձնական կողմը՝ նրա կասկածները, հիասթափությունները, երկարաժամկետ ռազմավարությունները եւ ներքին մտորումները, որոնք երբեք չեն հայտնվել նրա հրապարակված գրություններում:
Ինստիտուցիոնալ տեսանկյունից կարեւորագույն հայտնագործություններից մեկը 2013 թվականին, մագիստրոսական հետազոտության ընթացքում, Ճապոնիայի դիվանագիտական փաստաթղթերի բացահայտումն էր, որոնք վերաբերում էին նրա նշանակմանը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատվավոր հյուպատոս: Այս նյութերը պարզաբանեցին, թե ինչպես էր նրա նշանակումն ընկալվում ճապոնական պաշտոնական շրջանակներում եւ օգնեցին ուղղել մինչ օրս շրջանառվող չափազանցված կամ ոչ ճշգրիտ պնդումները:
Բացի այդ, Ճապոնիայի Ներքին գործերի նախարարության եւ Արտաքին գործերի նախարարության հետ նամակագրությունը լույս սփռեց այն հարցի վրա, թե ինչպես էին գործնականում մշակվում հայ փախստականների դիմումները: Երբ այս նյութերն ընթերցվում են Վլադիվոստոկում Ամերիկյան Կարմիր խաչի փաստաթղթերի հետ համատեղ, բացահայտվում են մարդասիրական գործունեության կոնկրետ մեխանիզմները, անգամ ներգաղթային խիստ ռեժիմի պայմաններում:
Իմ հետազոտությունը ցույց տվեց նաեւ, որ Դիանայի հարաբերությունը Ճապոնիայի հետ ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է: Երեք տասնամյակների ընթացքում նրա գրությունները եւ նամակները արտացոլում են զգուշավոր հեռավորությունից անցում դեպի ավելի բարդ՝ կապվածության, քննադատության եւ հուզական վերաբերմունքի մի խառնուրդ: Սա կարեւոր է նրան հասկանալու համար որպես Ճապոնիայում երկար տարիներ ապրած բնակչի, ոչ միայն որպես մարդասիրական գործչի:
Վերջապես, ուզում եմ ընդգծել, որ այս հետազոտությունն ուղղակիորեն հիմնվում է ավելի վաղ հայկական գիտական հետազոտությունների, հատկապես ձեր գործի վրա, Արծվի՛: Իմ նպատակն այդ հիմքը փոխարինելը չէր, այլ դրա ընդլայնումը՝ հայկական աղբյուրները տեղադրելով ավելի լայն ճապոնական եւ միջազգային փաստագրական շրջանակում: Տարբեր լեզուներով եւ տարբեր արխիվներում պահպանվող աղբյուրների զուգահեռ ընթերցման միջոցով սկսում է ուրվագծվել Դիանա Աբգարի կյանքի ավելի շարունակական, նրբերանգված եւ պատմականորեն հիմնավորված պատկերը, եւ համոզված եմ, որ դեռեւս շատ բան կա բացահայտելու:
Վերջը՝ հաջորդիվ
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
