Օրեր առաջ ՄԱԿ-ի կառույցներից մեկի տարածած հայտարարությունը շոկային էր. ոչ քաղաքական, այլ տնտեսական պարենի ու գյուղատնտեսության կազմակերպությունը տեղեկացնում էր, որ վերջին 12 ամիսներին աշխարհի հիմնական հատվածներում պարենային ապրանքների գների նվազում է արձանագրվել: Հայաստանաբնակը, ով վերջին տարիներին պարբերաբար է իր առօրյայում խոսքի ու գործի անհամապատասխանությունների հանդիպել, կարող է եւ չհավատալ այդօրինակ գնահատականին: Մեր տառապանքը փորձ ունի, քանզի գերշահույթներով վաճառվող ապրանքներն անգամ կես գնով կամ 80 տոկոս զեղչով առաջարկելը գոհունակության որեւէ տրամադրություն չի առաջացնում:
Ի հակադրություն ՄԱԿ-ի հայտարարության, Հայաստանում պարենային ապրանքների գները մի շարք դեպքերում կտրուկ աճ արձանագրեցին: Երկրորդ հաց համարվող կարտոֆիլի 1 կիլոգրամի արժեքը մեկ օրվա ընթացքում 160-180 դրամից հասավ 450 դրամի, ստեպղինը վաճառվում է 600-700 դրամով, բարձրացան լոլիկի, վարունգի, պղպեղի, սոխի, այլ բանջարաբոստանային մշակաբույսերի գները: Հայաստանաբնակը երկընտրանքի տրվեց. ի՞նչ է կատարվում իր, թող որ անհանգիստ երկրում: Խնդիրներ ծագող ժամանակներ նախորդ տասնամյակներում էլ ենք ունեցել, սակայն ամառը նոր-նոր սկսած այս շրջանում նման խառնաշփոթ չենք նկատել: Եվ հարցըՙ տնտեսությունում, մասնավորապես գյուղոլորտո՞ւմ է նման խառնաշփոթ, թե՞ քաղաքական անորոշությունն է այս վիճակի պատճառը, հնչում է ինքնաբերաբար:
Ոմանք այս ամենը բացատրում են ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության լուծարումով: Երբեմնի գյուղնախի խնդիրները հիմա դրված է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության վրա, որտեղ փոխնախարարներից 2-ը պատասխանատու են գյուղոլորտի համար: Ավաղ, այստեղ էլ ավարտվում է կառավարման ողջ մակարդակը: Ասենք. եթե ընդամենը 2-3 տարի առաջ հանրապետությունում արդեն նշված կարտոֆիլի ցանքատարածությունները կազմում էին մինչեւ 36 հազար հեկտար, հիմա այն, որոշ փորձագետների հավաստմամբ, նվազել է կեսից էլ պակաս չափով: Այն կարելի է մասամբ արդարացված համարել, եթե բարձրանար հեկտարի բերքատվությունը, կամ մեր առօրյա սննդակարգն այնքան բարեփոխվեր, որ կարտոֆիլի կողմը տասնօրյակը մեկ նայեինք: Բայց ոչ մեկն է եղել, ոչ մյուսը, արդյունքում էլՙ այդ պալարապտղի ծավալների նվազում ու առաջարկ-պահանջարկի արդյունքում գնի անսովոր բարձրացում:
Դե եկ ու բան հասկացիր այս երկրի կառավարումից, որի լինել-չլինելն անհասկանալի է: Մեկ բնակչի հաշվով վարելահողային 1500 քառակուսի մետր կարողունակությամբ Բելգիային ու Իսրայելին գերազանցում ենք կրկնակի-եռակի անգամ, իսկ ահա վերջինից գրեթե շուրջ տարին ստեպղին ենք ներկրում, տեսար Բելգիայից էլ բրինձ կներկրենք: Կեսկատակում եմ, քանզի ստույգ տեղեկացված չեմ այս երկրում այդ մշակաբույսի արտադրությունից: Դե նրանք ինչ հրաշքներ ասես գործում են, գուցե այդ մեկն էլ են իրականացրել, քանզի երկրի ՀՀ-ին համաչափ 30 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա 11,5 մլն մարդ են պահում, միայն խոզի միս 1 մլն տոննա են արտադրում, երբ ՀՀ ցուցանիշը այս թվի հազիվ 1 տոկոսն է: Ինչ մնում է բրնձի արտադրությանը, ըստ ԱՄՆ-ումՙ 1868 թվականից տպագրվող «Համաշխարհային փաստեր 2021» տեղեկատուիՙ Եվրոպայում այս մշակաբույսի 2000 թվականի 3,2 մլն տոննա արտադրությունը 2018-ին հասել է 4 մլն տոնայի, միջին եվրոպացու հաշվով տարեկան 8 կգ-ի: Ճիշտ այսքան են օգտագործում անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները, գերմանացիներն ու իտալացիները… Հայաստանցիներիս սպառածն էլ է այդչափ, միայն թեՙ 100 տոկոսով ներկրված, ինքնաբավության որեւէ ցուցանիշ անտեսած: Իսկ պարզվում է մեր հողերում էլ են ժամանակին բրինձ աճեցրել, որպիսի վկայության հանդիպում ենք Րաֆֆու հուշագրություններում. հատոր 9, էջ 228: «Սադարակի կիրճից անցնելով, սկսվում է Շարուրի երկրամասըՙ մեր պատմական Շարայի ժառանգությունը: Արփա-չայը, բաժանվելով հարյուրավոր առվակների, ոռոգում է այս կանաչազարդ հովիտը, որ մշակված է ըստ մեծի մասին բրնձի դաշտերով»:
Անշուշտ կան ոմանք, ովքեր գտնում են, որ հայոց բարեբեր հողերը հարկ է առավել բարձր արդյունք երաշխավորող մշակաբույսերի աճեցման նպատակով օգտագործել: Բայց ո՞ւր են այդ առաջարկները, ինչո՞ւ այդ մասին չեն հայտարարում ագրարային անվանվող համալսարանի գիտնականներն ու այլեւայլ ոլորտի մասնագետները: ՀՀ բնակչությունը միլիարդավոր դրամների երշիկեղեն ու մսամթերքների տեսականիներ է սպառում, որն ամբողջությամբ ներկրված խոր սառեցված խոզի, տավարի ու հավի մսից է պատրաստվում: Համանման վիճակ է կաթնամթերքի արտադրությունում, որի արդյունքում մեր ավանդական պանիրը ներկայացվում է պանրային մթերք պիտակով: Անշուշտ կան պաշտոնյաներ, պետական հաստատություններում աշխատող տնտեսագետ դոկտորներ, ովքեր բարեփոխումներ նկատում են, տնտեսական աճ տեսնում են, միայն… չեն կարող բացատրել, թե դրանք երբ առարկայական կդառնան, ասենք, հարյուր հազարավոր կենսաթոշակառուների եւ ուսանողների համար, երբ մանկապարտեզներում կվերանան հերթերը, կկառուցվեն մշակութային հաստատությունները… ի վերջոՙ երբ արեւածաղկի սերմը չրթելու անհրաժեշտությունից առաջնահերթ անհրաժեշտ բուսայուղի հումք կդառնա: Իսկ եթե իշխանության նպատակը տարիներ անց 1 բնակչի հաշվով 5000 դոլար ՀՆԱ ունենալն է, այն այսօր արդեն ունի, ասենք… Ալբանիան: Մերն ուրի՞շ է.
Գրում եմ այս մասին ու մտորում. ամբողջությամբ կախման մեջ ենք այս ու այն երկրներիցՙ պարենային ու էներգետիկ առումներով Ռուսաստանի դաշնությունից, հագուստի ու էլեկտրոնիկայի հարցում Չինաստանից ու Թուրքիայից, սերմերի դեպքումՙ Եվրոպայից… Վեր ենք ածվում Պորտուգալիայի երբեմնի գաղութ Անգոլայի պես մի երկրի, այն տարբերությամբ, որ հազիվ 45 տարիների անկախություն ունեցող այս երկիրը «Եվրոնյուսով» ամիսներ շարունակ իր հող ու ջրի գովազդն է անում, զբոսաշրջիկների ու ներդրողների հրավերներ է ուղարկում, մենք մեր ախոռներն ենք փորձում խելացի անասնագոմերի վերածել: Հարգելով անգոլացիների արածն ու առաջիկայի ծրագրերը, կցանկանայի այլ երկրների օրինակներ բերել, ուր մարդկանց առօրյան առավել գրավիչ ու օրինակելի է, ուր թեեւ ծիրան ու խաղող, անգամ եգիպտացորեն չի աճում, փոխարենը մեր կոնյակին մրցակից դանիական ու շվեդական օղի են արտադրում, նորվեգներն ու ֆիններըՙ նաեւ մեզանում վաճառվող յուղ ու կարագ…
Պարզ մի համեմատություն կատարենք. Թե Ալբանիան ու Բելգիան, թե Հայաստանը զբաղեցնում են մոտ 30 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածք, 1 բնակչի հաշվով արդյունավետ գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելու նպատակով վարելահողերը 1800, 540 եւ 1500-ական քառակուսի մետր են: Բայց ո՞ւր նրանց պարենապահովության ինքնաբավությունը, ո՜ւր մերը: Հավելենք, որ գյուղգործունեության նպատակը նաեւ վերամշակողներին հումք ապահովելն է. շաքարավազի գներն այսպես չէին տատանվի, եթե հեռավոր երկրներից ներմուծվող շաքարեղեգի փոխարեն Ախուրյանի գերհզոր գործարանի համար շաքարի ճակնդեղ մշակվեր Շիրակի ու Լոռու մարզերում: Որեւէ պատասխանատու երբեւէ խոսե՞լ է այս մասին. վստահեցնում եմՙ ոչ:
Եվ հարցըՙ ինչո՞ւ ենք այսչափ անզոր ու անօգնական դարձել, հնչում է ինքնաբերաբար:
20.07.2021թ.
