Իսլամական Հանրապետության նախագահը ըստ հերթականության երկրորդ ամենաբարձր պաշտոնյան է Իրանումՙ Գերագույն Հոգեւոր Առաջնորդից հետո: Իրանի նախագահը արտաքին գործերի, զինված ուժերի եւ ատոմային քաղաքականության վրա լիարժեք կառավարում չունի: Նա իր գործունեությունը համաձայնեցնում է Գերագույն Հոգեւոր Առաջնորդի հետ, քանի որ Սահմանադրությամբ վերջինս համարվում է պետության առաջին դեմքը: Նախագահը պատասխանատու է ԻԻՀ սահմանադրության կատարման համար եւ ղեկավարում է գործադիր իշխանությունը: Նախագահն ընտրվում է չորս տարի ժամկետովՙ ժողովրդի ուղղակի քվեարկությամբ, ընդ որում անընդմեջ կարող է ընտրվել երկու ժամկետ:
Նախագահը պետք է ընտրվի հոգեւորական-քաղաքական գործիչներից եւ համապատասխանի հետեւյալ պահանջներին. պետք է լինի ծագումով իրանցի, 45-75 տարեկան, պետք է ունենա կազմակերպական եւ ղեկավարման ունակություններ, Իրանի քաղաքացիություն, ինչպես նաեւ արժանավայել կենսագրություն եւ աստվածասիրություն, հավատ Իսլամական հանրապետության սկզբունքների նկատմամբ, պատկանելություն երկրի պաշտոնական կրոնին, բարձրագույն կրթություն:
Ի դեպ, 2009 թվականից օրենքը թույլ է տալիս, որ Իրանի նախագահի թեկնածուներ կարող են լինել նաեւ զինվորականները: Նախագահը ընտրվում է ընտրողների ձայների բացարձակ մեծամասնությամբ: Եթե ընտրությունների առաջին փուլում թեկնածուներից ոչ ոք չի հավաքում ձայների մեծամասնություն, հաջորդ ուրբաթ օրը տեղի է ունենում կրկնակի քվեարկություն: Երկրորդ փուլում մասնակցում են միայն առաջին փուլում ամենաշատ ձայներ ստացած թեկնածուները:
Օրերսՙ մայիսի 26-ին, Իրանի Իսլամական Հանրապետության սահմանադրական կարգի պահպանման գլխավոր մարմինըՙ Պահապանների խորհուրդը, հաստատել է հունիսի 18-ին կայանալիք նախագահական ընտրությունների 7 թեկնածուներին:
Պահապանների խորհուրդը մերժել է մեծ թվով հայտեր, որոնք ներկայացրել են գործող նախագահ Հասան Ռոհանիի հետ առնչություն ունեցող թեկնածուներ (Ռոհանին չի մասնակցում ընտրություններին, քանի որ չունի երրորդ անգամ անընդմեջ առաջադրվելու իրավունք): Հարկ է նշել, որ Իրանի սահմանադրական խորհուրդն ուսումնասիրել է ավելի քան 590 թեկնածուների տվյալներ, որոնք գրանցվել էին նախագահի ընտրություններին մասնակցելու համար: Ակնհայտ է, որ մերժվել է այդ թեկնածուների ջախջախիչ մեծամասնությունը:
Պահապանների խորհուրդը մերժել է մի շարք անվանի քաղաքական գործիչների, այդ թվումՙ Իրանի խորհրդարանի նախկին խոսնակ, պահպանողական Ալի Լարիջանիի , ԻԻՀ գործող փոխնախագահ Էհսաղ Ջահանգիրիի , ինչպես նաեւ Արեւմուտքի նկատմամբ կոշտ դիրքորոշմամբ աչքի ընկած նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի դիմումները:
Այսպիսով, 2021 թ. հունիսի 18-ին գործադիր իշխանության ղեկավարի պաշտոնի համար կպայքարեն Էբրահիմ Ռայիսին , Մոհսեն Ռեզային , Սաեդ Ջալիլին , Ամիրհոսեյն Ղազիզադեհ-Հաշեմին , Աբդոլնասեր Հեմմաթին , Մոհսեն Մեհրալիզադեն եւ Ալիրեզա Զաքանին :
Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ թեկնածուների ցուցակում առավել նպաստավոր դիրքեր ունի կոշտ դիրքորոշմամբ հայտնի կրոնական գործիչ, Իսլամական հանրապետության արդարադատության համակարգի ղեկավար Էբրահիմ Ռայիսը:
Ամփոփ ներկայացնենք 13-րդ նախագահական ընտրություններին թեկնածուների նախընտրական ծրագրերն ու խոստումները.
Էբրահիմ Ռեյիսի . Կապիտալի ուղղում դեպի արտադրություն, որոշումների կայացման եւ իրագործման ոլորտում առավելագույն թափանցիկության ապահովում, 1 մլն. նոր աշխատատեղի ստեղծում, համաչափ տնտեսական թիմի ձեւավորում, սղաճի կանխում, բուժման ծախսերի մինչեւ 50 % նվազեցում:
Սայիդ Ջալիլի . Կոռուպցիայի դեմ պայքար, Էներգետիկ նախագծի կիրառում, ըստ որիՙ յուրաքանչյուր քաղաքացի կարող է տնօրինել էներգակիրներից իր հասանելի բաժինը, յուրաքանչյուր ընտանիքին ճանապարհորդության ծրագրի տրամադրում:
Ալիռեզա Զաքանի . ԱՄՆ նախագահի կողմից պատժամիջոցների վերացում, ինչպես նաեւ գյուղատնտեսության եւ արդյունաբերության զարգացմանը խոչընդոտող բոլոր արգելքների վերացում:
Մոհսեն Ռեզայի . 8 մլրդ դոլարի տնտեսում եւ գոյացած գումարից յուրաքանչյուր քաղաքացու ամսական 450 հազար թուման պետական նպաստի վճարում, էներգակիրների հատուկ ֆոնդի ստեղծում, որից գոյացած գումարի 30 %-ի հատկացում քաղաքացիներին, 40 %-ի հատկացում տարբեր բնագավառներում պետական ներդրումներ ապահովելու համար, իսկ մնացած 30 %-իՙ Զարգացման ազգային հիմնադրամին հատկացումՙ հետագա սերունդների համար:
Աբդոլնասեր Հեմաթի . Խոստանում է միայն 4 տարի ժամկետով պաշտոնավարում, քանի որ իր ծրագիրը հնարավոր է իրագործել այդքան ժամանակում: Ըստ նրաՙ պատժամիջոցների վերացման համար ավելի լավ հնարավորություն, քան այսօր է, չկա: Մեղադրում է այն անձանց, որոնք ներկա իրավիճակի առաջացման պատճառներից են, սակայն ասում են, թե իբր ինքն է այդ վիճակի մեղավորը:
Մոհսեն Մեհրալիզադե . Կառավարության ձեւավորումից հետոՙ 3-4 ամսվա ընթացքում, սղաճի կանխում, տնտեսությունում կառավարության շուրջ 67 %-անոց մասնաբաժնիՙ մինչեւ 20-25%-ի իջեցում:
Հոսեյն Ղազիզադե Հաշեմի . Էքստրավերտ տնտեսության ստեղծում, ինքնուրույն որոշումների կայացում, միջազգային տնտեսական պայմանների որոշում:
Փաստորեն, Մեհրալիզադեի եւ Հաշեմիի ծրագրերը մասնավոր հատվածի խրախուսման միտում ունեն, որը պաշտոնական տեսակետին հակադրվող համարձակ առաջարկության եւ նորարարության փորձ կարելի է համարել: Հետաքրքրական է, որ Ալիռեզա Զաքանին էլ խոստանում է ամեն գնովՙ խնդրելով եւ ստիպելով հասնել ԱՄՆ նախագահից պատժամիջոցների վերացմանը: Մինչդեռ Էբրահիմ Ռեյիսիիՙ աշխատատեղերի հարցի լուծումը առավել հանրային պահանջ կարող է վայելել: Այդուհանդերձ, պաշտոնական մակարդակով եւս ակնկալվում է ընտրություններին ժողովրդի սակավ մասնակցություն, որը բացատրվում է համավարակի պայմաններով:
Նշելի է, որ կարեւորելով ըտրությունների անցկացումը կատարյալ անվտանգության պայմաններում, եւ հաշվի առնելով այն, որ միայն Թեհրան քաղաքում կա ավելի քան 5000 ընտրատեղամաս, Թեհրանի ոստիկանության պետ, բրիգադային գեներալ Հոսեյն Ռահիմին ընդգծել է. «Ընտրությունները մեծ զորավարժություն են Իրանի ժողովրդի համար, եւ ժողովրդի ակտիվ ու խանդավառ մասնակցությունն այս զորավարժությանը կհուսադրի բարեկամներին եւ կհուսահատեցնի թշնամիներին»:
Այսպիսով, երկու օրվա տարբերությամբ հարեւան ԻԻՀ-ում եւ ՀՀ-ում տեղի կունենան առաջին դեպքում հերթական նախագահական, իսկ երկրորդ դեպքումՙ արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ: Սակայն, եթե Իրանի պարագայում երկրի գործադիր իշխանության ղեկավարի ընտրությունը կատարվում է ժողովրդի ուղղակի ընտրությամբ, ապա նույնը չի կարելի ասել ՀՀ-ի դեպքում, որտեղ խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններին պետք է հաջորդեն արդեն խորհրդարանում մեծամասնություն կազմող որեւէ քաղաքական ուժի առաջնորդիՙ որպես երկրի ղեկավարի ընտրությունը պատգամավորների կողմից:
