ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
«Տասներկուերորդ գիշեր կամ Ինչ կամենաք» պիեսը Շեքսպիր-կատակերգուի գլուխգործոցներից է: Մայիսի 17-ին Երեւանի թատրոնի եւ կինոյի պետական ինստիտուտի Երիտասարդական Թատրոնը երկրորդ անգամ ներկայացրեց հենց այս գործը (առաջինը մայիսի 5-ին էր), ինստիտուտի ավարտական կուրսի (Շուշան Ղազարյանի արվեստանոց) եւ բեմադրիչ Ժիրայր Բաբազյանի (Փափազյան) մատուցմամբ:
Եգիպտոսում ծնված Բաբազյանը մի ամբողջ կյանք է անցկացրել ներկայացումներ տալով միջազգային բազմաթիվ բեմերում որպես դերասան եւ ռեժիսոր: Սակայն այս ուսանողական նախագիծը նրա համար առանձնահատուկ արժեք ուներ, քանի որ նա նույն ինստիտուտն է ավարտել 1976 թվականին: 45 տարի շրջելով ողջ աշխարհումՙ նա առաջին անգամ էր հրավիրվում ինստիտուտում դասավանդելու: Խորհրդային Հայաստանում թատրոն սովորած սփյուռքահայի համար սա, իրոք, ուշագրավ, հուզական եւ եզակի ամբողջական շրջանակ էր:
Այնուամենայնիվ, Բաբազյանը բախվեց մի մեծ, թեկուզեւ սովորական դարձած խնդրի, այն է ՙ զգեստների եւ բեմահարդարման համար հատկացված բյուջեի սահմանափակումներին: Բաբազյանի առաջարկած լուծումը հնարամիտ էր եւ… անխուսափելի: Նա որոշել է գնալ մինչեւ վերջ: Հանել է տվել բեմի կողմնակի բոլոր վարագույրներըՙ ստեղծելով ամբողջովին բաց տարածք մինչեւ ետնաբեմերի պատերը եւ օգտագործելով նվազագույն բեմիրեր եւ բեմական հարդարանքՙ ստացել է մի պատրաստի ու գրավիչ ներկայացում: Բայց ամենից կարեւորըՙ դա հանդիսատեսին ստիպեց կենտրոնանալ դերասանների խաղի վրա, նրանց հնարավորություն տալով բացահայտել իրենց տաղանդը եւ ունակություններն ամենատարբեր իրադրություններում:
«Տասներկուերորդ գիշեր» հեքիաթ-կատակերգության գործողության վայրն Իլլիրիա երկիրն է: Գրվել է 1601-1602 թթ., Սբ Ծնունդին հաջորդող տասներկուերորդ օրվա առթիվՙ Մկրտման գիշերը, որը նշվում էր դիմակահանդեսներով, զվարթ տոնակատարություններով: Պիեսը ներառում է զուգահեռ ընթացող ռոմանտիկ պատմություններ եւ ունի մի քանի առանցքային կերպարներ, որոնք անընդհատ հայտնվում են կայծակնորեն փոփոխվող իրադրություններում ու զավեշտական իրավիճակներում:
Բեմադրական հմուտ միջոցներով եւ արագ տեմպով Բաբազյանին հաջողվեց փոխանցել Շեքսպիրի նախատեսած ուրախ եւ տոնական տրամադրությունը: Ինչ վերաբերում է դերասան-դերասանուհիներին, նրանք փայլուն ներկայացումներ տվեցին եւ բոլորն ավարտեցին գերազանցության դիպլոմներով:
Վահե Վարդանյանը դուքս Օրսինոյին ներկայացնում է հռոմեական արտաքինով (հայկական բեմում փնտրված մի տիպար)ՙ կերտելով համոզիչ հոգեբանական պատկերՙ պատանեկան անմիջականության եւ եսակենտրոնության զուգադրմամբ: Տպավորիչ է նաեւ Սըր Թոբի Բելչիՙ առավել հասուն եւ բազմերանգ գործող անձի կերպարավորումը Սարգիս Շողունցի կողմից:
Կոմսուհի Օլիվիայի կերպարում ընդգծված է ազնվականությունը, սառը շարժուձեւը, որի ներքո աղջնակի զգայուն սիրտ է բաբախում: Դերակատարըՙ Միլենա Ղազարյանը , իր հմայիչ, արտիստիկ դիմագծերով, վերամարմնավորելու ձիրքով ըստ ամենայնի կարող է կայանալ որպես լայն երանգապնակի դերասանուհիՙ հայ բեմում փայլելով թե՛ կատակերգական, թե՛ դրամատիկ դերերում: Հասմիկ Գեւորգյանը վարպետությամբ եւ վարակիչ հումորով կարողացել է կատարել Վիոլայի դերը, որը երբեմն հանդես է գալիս իբրեւ գեղանի աղջնակ, իսկ երբեմն կերպարանափոխվում է պատանի Կեսարիոյի:
Խեղկատակ Ֆեստեն պիեսի հանգույցային կերպարներից է. Բաբազյանի մեկնաբանությամբ այստեղ շեշտված են տիպաոճային զուգահեռները «Համլետ» ողբերգության գերեզմանափորների հետ: Ավետ Զոհրաբյանին հաջողվել է արտահայտել կերպարի թե՛ փիլիսոփայական, եւ թե՛ կատակերգական դարձերեսները:
Հանդիսատեսին լիաթոք ծիծաղի պահեր պարգեւեց դեղնագուլպա Մալվոլիոն ( Տիգրան Բարսեղյան ):
Իրենց տեղում էին նաեւ Հարութ Բեգ-Վանյանը (Սըր Էնդրյու) եւ Էվելինա Ստեփանյանը (Մարիա, առաջին ներկայացման մեջՙ Վերժինե Վարդանյան ), իսկ Արեգ Տոնոյանը հաջող կատարեց նաեւ իր սովորական ամպլուային հակառակ դեր (Սեբաստիան): Միակ դրսից հրավիրված դերասանըՙ Վովա Մսրյանը , հաջողապես կատարեց Անտոնիոյի, Նավաստու եւ Քահանայի դերերը:
Ներկայացման երաժշտությունը եւ կատարվող շեքսպիրյան ավանդական երգերը օգնում են միջնադարյան անորոշ, աբստրակտ կոմսության մթնոլորտի ստեղծմանը:
Նկատելի են էպիկական կամ բրեխտյան թատրոնի տարրերՙ հանդիսատեսին դիմող կերպարներ եւ բաց տարածություն, որը ցույց է տալիս բեմի մեխանիկան` դրանք իլյուզիոնիստական գեղագիտության հետեւում թաքցնելու փոխարեն:
Բեմադրական հնարքների, հստակ բեմական խոսքի ու արտահայտիչ ինտոնացիաների շնորհիվ ընդգծվում են շեքսպիրյան ոճը, ռիթմը, տոնական տրամադրությունը, աֆորիստականությունը, սրամիտ բառախաղերի կիրառումը, այնպես, որ անտեղյակ հանդիսատեսն էլ կարող է իսկույն ճանաչելՙ սա «Համլետի» հեղինակի գործն է (ի դեպ, այս երկու պիեսները գրվել են միեւնույն ժամանակահատվածում):
Ուշադիր հանդեսատեսը կարող է հետաքրքրական հղումներ նկատել. օրինակ, Խեղկատակը հագնված է Լեոնիդ Ենգիբարյանի ոճով, իսկ քահանան «հայացված» է:
Պիեսը հայ բեմում հարուստ պատմություն ունի, իսկ վերջին տասնամյակների ներկայացումներից հիշարժան են Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում (բեմադրիչՙ Երվանդ Ղազանչյան, 2008) եւ Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնում (բեմադրիչՙ Գրիգոր Խաչատրյան, 2014) իրականացվածները: Սակայն առավել նշանավորը Երկրորդ աշխարհամարտի օրերինՙ 1944 թ., Լենինականի դրամատիկ թատրոնում Վարդան Աճեմյանի կատարած բեմադրությունն էր, որը ներկայացվել է համամիութենական շեքսպիրյան փառատոնին ու արժանացել թատերագետների բարձր գնահատականինՙ դառնալով հայ թատրոնի խոշոր նվաճումներից մեկը:
Բաբազյանը նախկինում մարմնավորել է շեքսպիրյան բազում կերպարներ, ինչպես նաեւ առնչվել մեծ դրամատուրգի աշխարհի հետ որպես բեմադրիչ. հայաստանյան հանդիսատեսը, կարծում ենք, չի մոռացել 2009 թ. Վ. Փափազյանի անվան շեքսպիրյան միջազգային թատերական փառատոնի շրջանակներում ներկայացված «Ամառային գիշերվա երազի» Իրինա Բրուքի բեմադրությունը, որի համար Բաբազյանն արժանացավ «Վահան Թեքեյան» մրցանակինՙ «թատրոն» անվանակարգում:
Բաբազյանի ղեկավարությամբ շրջանավարտ կուրսի նորահաս դերասաններն ու դերասանուհիները վայելեցին արվեստագետի կեանքի փորձը փոխանցելու առատաձեռնությունը: Նա ոչ միայն ամիսներ շարունակ դասավանդում եւ մարզում էր նրանց, այլեւ երբ լսեց իր մոր մահվան լուրը ԱՄՆ-ում, բացման գիշերից ընդամենը երկու օր առաջ, հրաժարվեց մեկնել հուղարկավորությանը, չնայած իր ուսանողների պնդմանը, որ նա ճանապարհորդի: Բաբազյանի մոր հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ ԱՄՆ-ում, մայիսի 5-ին, հենց այն պահին, երբ բարձրանում էր բացման գիշերվա վարագույրը Երեւանում…
Միայն չենք կարող չափսոսալ, որ ներկայացումը ցուցադրվեց ընդամենը երկու անգամ ու այդպես էլ անհասանելի մնաց մայրաքաղաքի լայն հանրությանը, այլեւս չասածՙ մարզերի բնակչությանը: Ի վերջո, այս դժվարին ժամանակներում որքա՜ն անհրաժեշտ են նման կատակերգությունները մեր հանդիսատեսին:
Մաղթում ենք ապագա դերասաններին հաջողություններ իրենց մասնագիտական կյանքում, եւ շնորհակալություն ենք հայտնում Ժիրայր Բաբազյանինՙ Հայաստանի երիտասարդ սերնդին իր նվիրվածության համար:
Իսկ ամենից առաջ, շնորհակալություն Շեքսպիրին, որի մեծ վարպետությունը եւս մեկ անգամ հասավ մեզ օգնության:
