ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՎՅԱՆ, Փարիզ
Հեղինակՙ Պոլետ Հուբույան-Գութան: «Cerf Patrimoines», 596 էջ:
Այս ստեղծագործությունը սկիզբ է առել դոկտորական ատենախոսությունից, որի ղեկավարը պատմաբան Քլեր Մուրադյանն էր: Հումանիտար գիտությունների նախկին դասախոս, Եղեռնը վերապրածների դուստր, ֆրանսիական միսիոներական դպրոցի նախկին սան Պոլետ Հուբույան-Գութանը իրականացրել է երկարաշունչ մի աշխատանք, որը հաջորդեց ֆրանս-հայկական կրթական համագործակցությունների վերաբերյալ նրա աշխատություններին: Հեղինակն այստեղ հետաքրքրվում է Օսմանյան կայսրության հայ հասարակության զարգացման մեջ Ֆրանսիայի ներգրավվածության ծագումնաբանությամբՙ Ցեղասպանության նախօրեին: Նրա պատմությունը միահյուսվում է Արեւմտյան Հայաստանի կանանց կրթական ընկերությունների պատմությանը, որն ավելի քիչ է ուսումնասիրված, քան տղամարդականցը: Արեւելքի բոլոր այդ առաքելությունները գործել են Կոստանդնուպոլիսում եւ Անատոլիայումՙ ֆրանսերեն լեզուն ու ֆրանսիական մշակույթը տարածելու նպատակով, սակայն հատկապես հոգիներ նվաճելու համար, թեկուզեւ այլ խմբակցությունների հետ մրցակցության մեջ մտնելու, կամ ազգային Եկեղեցու դժգոհությունն արթնացնելու գնով, որը դեմ է որեւէ ձեւի հոգեորսությանը: Այս աշխատության գլխավոր ներդրումն այն է, որ առաջարկում է շաղկապված մի քանի պատմություններ Ֆրանսիայի Եկեղեցու կանանց եւ Օսմանյան կայսրության երիտասարդ հայուհիների հետ կատարած նրանց կրթական աշխատանքի, այլեւ կայսրության գյուղական միջավայրում հայ կնոջ վիճակի մասին…
Հավաքագրելով մեծ թվով փաստեր ու բազմաթիվ արխիվներՙ ցրված հանրային թե մասնավոր ֆոնդերում, հեղինակը վերականգնում է Անատոլիայի գավառներում հայ կյանքի մի ամբողջ հատվածՙ հընթացս պատմելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Օսմանյան կայսրության ներսում տեղի ունեցած հասարակական ցնցումների ազդեցության մասին: Եթե կանանց այս առաքելություններն արձանագրված են Ֆրանսիայի ու Հայաստանի հանդիպման մեծ պատումի մեջ, ապա արժե հետաքրքրվել այս կրոնավորուհիների նկարագրով, ովքեր եկել էին ուսում տարածելու հեռավոր ու մեկուսի այս վայրերում: Նրանք հիմնականում գավառներից եկող համեստ խավի երիտասարդուհիներ էինՙ ոչ շատ լավատեղյակ Օսմանյան կայսրության քրիստոնյաների իրականությանը: Նրանք հաստատվում էին նախ Կոստանդնուպոլիսում, ապաՙ Անատոլիայի խորքերի տարբեր քաղաքներում: Նախ հետաքրքրվում էին տեղի կաթոլիկներով, որոնք քրիստոնյաների մեջ խիստ փոքրաթիվ էին, ապա ընդունում էին առաքելական սաների, ավելի ուշՙ այլ արեւելյան քրիստոնյաների, ապա նույնիսկ հրեաների ու մահմեդականների: Կրոնական գործին զուգակցված այս քաղաքակրթող առաքելության շնորհիվ ավելի լավ ենք հասկանում թե՛ ֆրանսիական ապրելակերպի ու գիտելիքի փոխանցումը եւ թե՛ ինչպիսի ազդեցություն ունեցավ այն հանրության մեջ կանանց աստիճանական էմանսիպացիայի վրաՙ հասարակության բոլոր մակարդակներում: Այս նորարարական աշխատանքը մեզ համար արժեքավոր է նրանով, որ այն նաեւ մոռացության մշուշից դուրս է բերում Ցեղասպանությունից ջախջախված Հայաստանի մի ամբողջ հատված:
France-Armռnie-ից թարգմանեց ԱՐՈՒՍՅԱԿ ԳՐԻՆՈ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆԸ, Սիստերոն, Ֆրանսիա
