ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
Թուրքի դեմ մղվող հայրենական այս ծանր բայց ոգեշունչ պատերազմի օրերին առիթ ունեցա ծանոթանալ «Большая российская энциклопедия»ի 29-րդ հատորում (Մոսկվա, 2015) զետեղված «Սայաթ-Նովա» հոդվածին (էջ 498) եւ տեսա, որ այստեղով էլ թուրքն է անցել: Հոդվածի հեղինակը ոչ ավել, ոչ պակաս ադրբեջանցի էՙ ոմն Ա. Մ. Բաղիրով, որը մեր անզուգական Սայաթի հետ վարվել է այնպես, ինչպես այսօր գերի ընկած հայի հետ են վարվում իր ցեղակիցները…
Հայ մեծ բանաստեղծը հոդվածում ներկայացված է ընդամենը իբրեւ Անդրկովկասի ժողովրդական բանաստեղծ-աշուղ, որ գրել է ադրբեջաներեն, հայերեն ու վրացերեն լեզուներով եւ մեծ դեր կատարել թյուրքական, հայկական եւ վրացական բանաստեղծական արվեստի զարգացման մեջ:
Ասենք, որ Սայաթ-Նովան ոչ մի կապ չունի թյուրքական պոետիկայի եւ ոչ էլ ադրբեջաներենի հետ, քանի որ այլ են արհեստածին Ադրբեջանի եւ Սայաթ-Նովայի գործածած թուրքերենը: Վերջինս Թիֆլիսում եւ հարակից շրջաններում 18-րդ դարում ապրած թուրքական մի ցեղի բարբառն է (այրումլու), եւ այդ ժամանակ դեռեւս չկար շատ ավելի ուշ հորինված Ադրբեջանը: Ի դեպ, Սայաթ-Նովան իր մի վրացերեն խաղում Ադրիբեժան ձեւով հիշատակում է պարսկական Ատրպատականը…
Ավելի ցնցող է Բաղիրովի այն «հայտնագործությունը», թե Սայաթ-Նովայի հայրը սիրիացի թյուրքերից էրՙ լուսավորչական (Գրիգորյան) դավանանքով: Ավելի մեծ անհեթեթություն հնարավոր չէ պատկերացնել, ինչպես որ անհնարին է պատկերացնել սիրիացի լուսավորչական կամ առաքելական թյուրքի: Գուցե ինքըՙ Բաղի՞րովն է պատկանում թյուրքի այդ տեսակին կամ այդպիսին են Թուրքիայի միջոցով Արցախ բերված եւ լուսավորչական հայերի դեմ կռվող սիրիացի ահաբեկիչնե՞րը…
Իր ընդօրինակած ձեռագրերում Սայաթ-Նովան հիշում է հորըՙ մահտեսի Կարապետին (Մատենադարան, ձեռ. 4270, էջ 100 բ,10838, էջ 328 ա), իր մի թուրքերեն խաղում համարում է նրան հալեպցիՙ ծագումով ադանացի, իսկ իր ինքնագիր Դավթարում դարձյալ վկայում է, որ հայրը մղդսի-մահտեսի է եղել, այսինքնՙ Երուսաղեմ, Հիսուսի գերեզմանին ուխտի գնացած հայ քրիստոնյա: Ուշագրավ է, որ իր մեկ այլ թուրքերեն խաղում էլ Սայաթ-Նովան, ասես նախապես պատասխան տալու համար թուրք «գիտնականներին», ասել է. «Սայաթ-Նովան ճշմարիտ կրոնը չի ուրանաՙ հայ է»:
Բաղիրովը հոդվածում հիշում է Սայաթ-Նովայի Դավթարը, որին հաստատապես ծանոթ չէ (Պահպանվում է Ե. Չարենցի անվան Գրականության եւ արվեստի թանգարանում. Սայաթ-Նովայի ֆոնդ, թիվ 1: Երկու անգամ լույս է տեսել նմանահանությունը), այլապես մահտեսի Կարապետին թյուրք չէր համարի: Ավելին, չէր գրի հաջորդ անհեթեթությունը, թե իբր Դավթարում պահպանված երգերը 1842 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում հրատարակել է Սայաթ-Նովայի որդի Օհան Սեիդովը:
Իրականում Օհանը 1823 թվականին, Պետերբուրգում վրաց արքայազն Թեյմուրազի պատվերով կազմել է մի ձեռագիր ժողովածու, որ ընդգրկում է սայաթնովյան հայերեն, վրացերեն եւ թուրքերեն 80 խաղեր (պահպանվում է Սանկտ Պետերբուրգի Արեւելագիտության ինստիտուտի վրաց ձեռագրերի ֆոնդում. թիվ H-21): Իսկ 1842 թվականին Սայաթ-Նովայի երգերի ոչ մի ժողովածու լույս չի տեսել: Միայն 1852 թվականին Մոսկվայում, Դավթարի հիման վրա տպագրվել է Սայաթ-Նովայի հայերեն երգերի առաջին ժողովածունՙ Գեւորգ Ախվերդյանի աշխատասիրությամբ…
Հոդվածում Սայաթ-Նովայի կենսագրությունը եւ ստեղծագործության գնահատականը ներկայացված է շատ կցկտուր ու սխալաշատ, եւ մնում է միայն զարմանալ, թե ռուսական հանրագիտարանի խմբագրությունը ինչո՞ւ է հայ մեծ բանաստեղծի մասին հոդվածը պատվիրել լիովին անտեղյակ ոմն ադրբեջանցու եւ ինչո՞ւ չի ստուգել այդ վայ բանասերի բերած տեղեկությունների իսկությունը: Կարող էր ստուգել թեկուզ նախորդ ռուսական հանրագիտարանների միջոցով կամ ուղղորդվելով «История всемирной литературы» արժեքավոր բազմահատորյակով, որի 5-րդ հատորում (Մոսկվա, 1988) լայն անդրադարձ կա Սայաթ-Նովայի կյանքին ու գործին (էջ 497-499): Այստեղ Սայաթ-Նովան իրավամբ համարված է հայ ընտանիքի ծնունդ եւ առաջին հերթին հայ բանաստեղծության խոշորագույն ներկայացուցիչ: Հանճարեղ աշուղ-բանաստեղծի վիթխարի դերը հայ գրականության պատմության մեջ, ինչպես հայտնի է, լավագույնս նշել է դեռեւս Վալերի Բրյուսովը «Поэзия Армении» հատորի առաջաբանում…
Նկատի ունենալով այս ամենը խորհուրդ կտայի ռուսական հանրագիտարանի մեր գործընկերներին չիջեցնել նախկին գիտական բարձր նշաձողերը եւ թույլ չտալ, որ թուրքն ավերելով անցնի ռուսական գիտության ու մշակույթի անդաստանով…
