Վիլյամ ՍԱՐՈՅԱՆ
Օգոստոսի 31-ին լրանում է Վիլյամ Սարոյանի ծննդյան 112-ամյակը: Այդ առթիվ ներկայացնում ենք «Ի՞նչ եղավ Ջիմ Լանդին» գրվածքը Սարոյանի «Որդիները գնում-գալիս են, մայրերըՙ հարատեւում» ժողովածուից (1976):
Բայց ի՞նչ էինք մենք ցանկանում, ի՞նչ էր ցանկանում մեզանից յուրաքանչյուրը, որոնցից շատ-շատերը հիմա մեռած են, շատ-շատերը հիմա են մեռնում, իսկ շատ քչերն են դեռեւս մռնչում:
Մենք ուզում էինք, որ մեր մեծությունը չմնա գաղտնի: Ուզում էինք, որ այն հայտնի դառնա ողջ աշխարհին, մարդկային ընտանիքի մնացյալ մասին, ոչ միայն մեր փոքր ընտանիքին:
Սան Բենիտո ավենյուի թիվ 2226 հասցեի հետին մասում, Էմ փողոցից դեպի հարավ գտնվող ինչ-որ տեղ, վերՙ դեպի Ֆրեզնոյի գարեջրատունըՙ կառուցված աղյուսից, բավարական ճարտարապետությամբ, գեղեցիկ, խոժոռ, որը Եվրոպայի մի երանգ էր մեր միջավայրում, մի ամրոցՙ Հարավ-խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղու եւ ոչ Հռենոսի սանդղավանդին, որտեղ տները շարունակվում էին համարյա նույն կերպ, ինչ որ Սան Բենիտոյում եւ Այ, Ջեյ, Քեյ եւ Էլ փողոցներում, բայց որտեղ կային նաեւ այստեղ-այնտեղ ցրված ավելի փոքր տներ, ինչպես որ տարածքը կթույլատրեր, այնտեղ ապրում էր մի երիտասարդ, որի անունը Ջիմ Լանդի էր, որի հռչակը հսկայական էր` որպես մարզիկ եւ մարդ, որը քայլում է աշխարհի մայթով. նա հայտնի էր Հենրի եւ Վիլի Սարոյաններին, Ռալֆ եւ Եփ Մուրադյաններին, որոնք ապրում էին մեր տան դիմացի ծառուղու մյուս կողմում գտնվող տանը: Եվ Սան Բոնիտոյի ու Էմ փողոցի անկյունում Ջիմ Լանդին վայելում էր Եղիշ եւ Վահան Շեկոյանների հիացմունքը: Իսկ Էմ փողոցի վերին մասում Անդրեաս Բազոյանի երկու որդիներըՙ Վահանն ու Սուրենը, ապրում էին մի տանը, որի մոտ Ջիմ Լանդին քնում էր ու երբեմն ճաշում, չնայած կարծես թե ոչ ոք չգիտեր այդ մասին: Մենք բոլորս Հայկական լեռնաշխարհում գտնվող Բիթլիսից էինք, իսկ ժամանակը Համաշխարհային պատերազմի վերջին տարին էր, 1918-ը: Մենքՙ մանուկ եղբայրներս, մոտ տասը տարեկան էինք, իսկ մեր ավագ եղբայրներըՙ մոտ տասներեք: Իսկ Ջիմ Լանդին չէր կարող տասնութ տարեկանից ավելի լինել ու կամ էլ զորակոչված էրՙ ինչպես բոլոր մյուսները:
Նա հայտնվեց առավոտյան, շարժվելով վագրի պես` ճկուն, ձիգ, արագ եւ մեծ մարդու այն անշփոթելի նրբագեղությամբ, որը ոգեշնչում է իրենից փոքր տղամարդկանց, նաեւՙ հրաշալի. ահա՛ նա, ահա՛ օրինակելի նմուշն աշխարհում, էլ չասած հոր մասին, եթե նա ասպարեզում է, էլ չասած կրտսեր մորեղբոր կամ հորեղբոր մասին, եթե նրանք նույնպես ասպարեզում են, էլ չասած ընտանիքի անդամների մասին. Ջիմ Լանդին հզոր մարդու օրինակն էՙ ինքն անձամբ լինելով ողջ աշխարհից:
Մի օր Ջիմ Լանդիին տեսա մարտյան երեկոյի մթնշաղին տուն վերադառնալիս, երբ ես ու Վահան Շեկոյանը գնդակ էինք նետում միմյանցՙ փորձելով անմիջապես բռնել այն առանց մեր կանգնած տեղից հանկարծակի շարժվելու: Մեր ձեռքերն արդեն կարմիր էին ու ուռածՙ խաղի պատճառած դաղոցից: Հազիվ էր Ջիմ Լանդիի հայացքը հանդիպել իմին, երբ ես գնդակը ողջ ուժով նետեցի նրանՙ հիանալի ու շեշտակի, քսան ոտնաչափից ոչ ավելի տարածությունից: Իսկ նա շատ անփութորեն թույլ տվեց, որ գնդակն իր ձեռքն ընկնի ու հետո հետ նետեց ինձՙ շարունակելով խաղը եւ ինձ դրդելով ոչ այնքան խույս տալ կամ տեղիցս շարժվել, այլ գնդակն ինչ-որ կերպ ինձ մոտ ուղարկվեց առանց ուժի տասներորդ մասի, ինչը որ Ջիմի շարժումը կարող էր ենթադրել:
Ես բռնեցի գնդակը, Ջիմը քմծիծաղ տվեց ու ասաց. «Լավ նետեցիր, լավ բռնեցիր, Վիլի»:
Նա հրաշալի մարդ էր:
Նա նույնիսկ գիտեր իմ անունը:
Եվ մեզ համար նա իրական եղավ միայն մեկ կամ երկու տարի:
Ի՞նչ եղավ Էմ փողոցի ներքեւում ինչ-որ տեղ ապրող Ջիմ Լանդին:
Անգլերենից թարգմանեց ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆԸ
