ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ
Հովհաննես Թումանյանիՙ մեծ ու փոքր մի շարք պոեմների, բալլադների, հեքիաթների եւ այլ գործերի հիմքում ընկած են հայ եւ օտար ժողովուրդների ավանդությունների թեմաներ, որոնց մշակումները հարմարեցրել է արդիական կյանքին, դարձրել մարդկային պատմության ուղեկիցը:
Ահա, այսպիսի հավերժական թեմաներից մեկն էլ «Չարի վերջը» բալլադն է, որ նա գրել է 1908 թվականին Թիֆլիսում: Թեթեւակի վերհիշենք նրա բովանդակությունը: Խորամանկ Աղվեսը գալիս է մի ծառի մոտ եւ սպառնում իր բնում նստած Կկուին.
Էս սարն իմն է,
Էս ծառն իմն է,
Ծառում փչակ կա,
Փչակում մի բուն,
Էս ով է եկել
Տիրացել թաքուն…
Աղվեսը «պահանջատիրոջ» իրավունքով կարգադրել է Կկուին մի ձագը ցած գցի իրեն: Սարսափահար Կկուն կատարել է նրա կամքը: Նույն տեսարանը կրկնվել է երկրորդ անգամ:
Ագռավը տեսնելով սգվոր Կկուին, մեղքանում է եւ խորհուրդ է տալիս այլեւս չլսել Աղվեսին, որ նա սրած կացին չունի, այլեւս չվախենա նրա հոխորտանքից: Կկուն այդպես էլ վարվում է: Կատաղած Աղվեսը բռնում է Ագռավին եւ հանդիմանում, թե ինչ է սովորեցրել Կկուին: Ագռավը խոստանում է իր պահուստը Աղվեսին տալ միայն թե ազատվի վրեժխնդրությունից: Նրան տանում է այն թփի մոտ, որի ստվերում հանգստանում էր գյուղացու Շունը: Ագահ Աղվեսը թփին հասնելով, Շունը բռնում է նրա կոկորդից:
Թումանյանն այս բալլադը երկու անգամ է մշակել: Ագռավի դերը տվել է Աղվեսին, իսկ Աղվեսինըՙ Գայլին: Բայց համոզված լինելով, որ խաբեբա Աղվեսը չի կարող բարեխոս լինել, թողել է այնպես, ինչպիսին մնացել է գրականության մեջ: Պարզ, կենդանի լեզվով գրված այս գործը շատ շուտով գրավել է թատերա-երաժշտական գործիչների ուշադրությունը: Բեմականացվել ու ներկայացվել է թե՛ որպես դրամատիկ եւ թե՛ որպես մանկական օպերային ստեղծագործություն:
Թումանյանի փոքրածավալ ստեղծագործությունների մեջ «Չարի վերջը» ամենատարածված գործերից մեկն է համայն հայ թատրոնում: Երաժշտական-օպերային ժանրի ներկայացման համար առաջին անգամ երաժշտություն է գրել կոմպոզիտոր Ազատ Մանուկյանը : Հենց նրա երաժշտությամբ էլ, Անդրկովկասից բացի «Չարի վերջը» տեղ է գտել սփյուռքի թատրոնների խաղացանկում:
Սփյուռքահայ թատրոնում «Չարի վերջը» մանկական օպերետն առաջին անգամ ներկայացվել է 1919-ին, Կ. Պոլսում: Նախաձեռնողներն ու իրականացնողները եղել են կովկասահայ երաժիշտ-խմբավար Ռուբեն Տիգրանյանը (1890-1965), որը 1919-ին եղել է Կ. Պոլսի Մոտայի Դպրոցասեր Տիկնանց եւ Պեզազյան վարժարանների երաժշտության դասատու-խմբավար, եւ երաժշտության ուսուցիչ Հարություն Մեհրաբյանը (1886-1961), որոնք իրենց հետագա կյանքն անց են կացրել Ամերիկայում:
Ներկայացման դերակատարները եղել են Դպրոցասեր Տիկնանց վարժարանի սաները: Երգերի ուսուցումը կատարվել է դասերից ազատ ժամերին: Եվ ինչն է զարմանալի եւ հետաքրքրականը. «Չարի վերջը» ներկայացվել է Հայոց մեծ եղեռնի 4-րդ տարելիցինՙ 1919-ի ապրիլի 24-ին (11/24): Վերահսկողությունից անուշադրության մատնված դպրոցական-մանկական ներկայացումը, որի հանդիսատեսների թվում աշակերտներից բացի եղել են նաեւ մեծահասակներ, երաժշտական հանդեսի անվան տակ, վերհիշել են իրենց կորուստներինՙ անմեղ նահատակներին:
Պոլսահայ մամուլի վկայությամբ, տպավորիչ է եղել հատկապես վերջին տեսարանը, երբ Շունը վրա է թռել, բռնել Աղվեսի կոկորդից: Երեխաները հավատալով արդարության հաղթանակինՙ ծափահարություններով են դիմավորել այդ տեսարանըՙ գաղափարական եզրակացությանը:
Չարի համար թե վաղ, թե ուշ,
Էդ է պահված, Աղվես աղա…
Ներկայացումը կրկնվել է ապրիլի 29-ին եւ մայիսի 5-ին:
Այս պատմությունը ցույց է տալիս, որ «Չարի վերջը» չի գալիս: Ավելի քան 250 հեղինակի 400-ից ավելի պիես է բեմադրվել հայ եւ օտար թատրոններումՙ ընդդեմ Հայոց ցեղասպանության, բայց Աղվեսին ոչ ոք չի կարողանում խրատի եւ ուրիշի բնի վրա աչք չդնի:
