ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ
Մայնի Ֆրանկֆուրտի գրքի 2018-ի տոնավաճառին անդրադարձել ենք «Ազգի» համարներում (2018-10-19,11-02, նաեւՙ 09-21): Ամենամյա այս տոնավաճառը, որ կազմակերպվում է գերմանական բծախնդրությամբ, ինձ տպավորում է նաեւ լրատվամիջոցների հետ աշխատանքով: «Ազգի» կայքէջում հետեւելով մեր հրապարակումներին, տոնավաճառի հանրային կապերի բաժնից էլեկտրոնային շնորհակալական նամակ ստացա: Հայաստանից նման նամակ որեւէ հաստատությունից դեռ չեմ ստացել: Մենք նամակ գրելու մշակույթ չունենք: Հուսամՙ երբեւէ սա էլ կկարեւորենք: Բայց միայն սա չէ, որ տպավորում է: Այն, որ Հայաստանը տարիներ ի վեր մասնակցում է գրքի այս տոնավաճառին, անշուշտ գնահատելի է: Բայց նկատելի է, որ ձգտում կամ ավելի հստակՙ ծրագիր չկա տաղավարն ավելի հետաքրքրական ու թիրախային դարձնելու, այդ հարթակից առավելագույնը ստանալու առումով: Մատենադարան, գրքի հանդեպ պաշտամունքային սեր ունեցողի ներկայություն չէ սա, այլՙ աղքատ պետության մասնակցություն, որից իհարկե կարող ենք գոհ կամ դժգոհ լինել: Երկուսն էլ կարող եմ հիմնավորել, բայց իմ նպատակը դա չէ:
Չեմ թաքցնիՙ վաղուց սպասում եմ, որ Հայաստանը հյուր երկիր դառնա այս հարթակում: Տարիներ առաջ հնչեցրած մեր հարցին տրվել է շատ հերթապահ պատասխանՙ փող չկա: Վրաստանը 2018- ին հյուր երկիր դարձավ ոչ այն պատճառով, որ վրաց- գերմանական հարաբերությունները պատմական խորք ունեն, որ Շեւարդնաձեի անունը Բեռլինի պատի փլուզմանՙ այլեւս անքակտելի բաղադրիչներից է, այլ այն պատճառով, որ վրացիները տեսլական ունեն, գրավոր ծրագիր, իսկ մենքՙ տեսլականը փոխարինել ենք երազով, որը չի իրականանում: Ծրագիր չունենք, գրավորից հեռացել, բանավոր ապրում ենք:
Իտալիայի տաղավարում մեծ որմազդերն ու փոքր բացիկներն ամենուրեք ծանուցում էին, թե 2020- ին իրենց մեծ հայենակցիՙ հայերիս սիրելի Ջաննի Ռոդարիի 100- ամյակն են նշելու մեծ ու փոքրով, Իտալիայում եւ նրա սահմաններից դուրս: Գրավաճառներն ու գրադարանավարները, հեղինակներն ու պատկերազարդող-ձեւավորողները, բեմադրիչներն ու հրատարակիչները, դպրոցներն ու թատրոնները, փառատոններն ու տոնավաճառները, մամուլն ու ընթերցողները: Նոր հրատարակություններ, միջազգային իրադարձություններ, 1000- ավոր նախագծեր, գրված է ազդագրում: Հայաստանյան տաղավարում շատ կուզենայի նման հիշատակում լիներ 2019- ին մեր երկու հսկաներիՙ Կոմիտասի եւ Թումանյանի 150- ամյակի մասին: Ինչպիսի տեքստ կարելի էր գրել, նրանց Գերմանիային նաեւ առնչելով… ավաղ, սրա մասին չենք էլ խոսում, հիշատակում, ուր մնացՙ գրենք: Տոնավաճառին մեր տաղավարի միակ մեծ ազդաթերթը հեղափոխության առաջնորդի վիրակապված ձեռքով պաստառն էՙ իր հեղինակած «Երկրի հակառակ կողմը» գրքի ֆոնին: Ուրախ ենք, որ «Նոր Հայաստանը» գրքին մերձ լինելու, հավատարմության իր ապացույցը նաեւ այսպես է կնքում, բայցՙ միայն Փաշինյանի՞ն առանձնացնենք:
Քաղաքականությունը, քաղաքականացնելը, քարոզչությունը այս հարթակում տեղ չունեն, ասում են հայկական տաղավարում: Թուրքիան մի քանի տաղավարով է մասնակցում, դրանցից մեկը շատ մեծ պաստառ է փակցրելՙ Օսման Քավալայի լուսանկարով ,«Ազատություն» մակագրությամբ, նույնի փոքր բացիկներն էլ նվիրում են: «Միտքն ու կարծիքը բանտել չես կարող», գրված է դրանց վրա: Ու այս քարոզչությամբ Թուրքիայի տաղավարը կարծես արդարացնում է քաղաքակրթական այս հարթակում իր ներկան:
Ղարաբաղի հարցը գրքի տեսքով միջազգայնացնելու, մեր խնդիրը անգլերեն, ֆրանսերեն, իսկ այստեղՙ առավելաբար գերմաներեն ձեւակերպելու հարցը կարեւորվում է, բայց գործ չի դառնում: Հայաստանյան տաղավարում այն ներկայացված չէր: Ադրբեջանի տաղավարում մի գրապահարան Ղարաբաղին էր նվիրված: Բարձրահասակ, գեղեցիկ մի աղջիկ էր նրանց տաղավարում իմ զրուցակից 28- ամյա Լալան, որ ասացՙ ծնունդով Ղարաբաղից է, 2 տարեկան է եղել, երբ տեղահանվել են, իսկ հիմա ապրում են վատ պայմաններում: Նկատելի զգուշավորությամբ համաձայնեց պատասխանել հարցերիս, երբ պարզեց, որ Գերմանիայում բնակվող հայաստանցի լրագրող եմ: Իլհամ Ալիեւի մեծադիր պաստառին, Հեյդար Ալիեւի տպագիր ժառանգությանը թիկունք արել, նստել էի, իսկ Լալան նրանց դիմահար, դժվար վիճակի մեջ էր, երբ հարցրեցի, թե ադրբեջանական տեսակետից բացի Ղարաբաղի մասին չեզոք, այլ կարծիք արտահայտող գիրք ունե՞ն տաղավարում: Մեր անգլերեն զրույցին, որ Լալայի խնդրանքով ձայնագրիչս անջատել էի, իսկ նրանց տաղավարի տղաներից մեկը լուռ հետեւում էր հեռախոսը միացրած, հասկացա, որ մեծ գրապահարանն իրականում այն վահանն է, որ Ադրբեջանին, ավելի հստակ Ղարաբաղից տեղահանված ադրբեջանցիներին համոզում է, թե «իրենց» կորցրած եզերքը վերադարձնելը երազից կամ ճառից միջազգային այս հարթակում նաեւ այսպես գործ են դարձնում: Լալան իմ պահանջած գիրքը գտնելու համար մի 10 րոպե կորավ: Ահա, ասացՙ ինձ մեկնելով վերջերս մահացած Ջասթին Մըք Քարթնիի «Սասուն» վերնագրով հատորը: Ամերիկացի այս «պատմաբանին» դեռ գումար չե՞ք հատկացրել, որ Ղարաբաղի մասին էլ գրի, հարցրի, ու իմ սարկազմը Լալան նկատեց: Իսկ դուք հայկական 2 տաղավար ունեք, այնտեղ 3-րդ կողմի տեսակետ արտահայտող որեւէ գիրք ունե՞ք, հակադարձեց նա: Սուտ չխոսեցի, ասացի գիրք չունենք: Պարզ է, օկուպացրել եք, էլ ինչ կարեւոր էՙ գիրք կլինի՞, չի լինի: Իսկ մենք աշխարհին բացատրելու բան ունենք, ասաց Լալան:
Լալային այդպես համոզել են, մերոնց էլ համոզել են, թե փող չունեցող երկրում ավելորդ է քարոզչական նյութին դրամ տրամադրելը: Իսկ իրականումՙ գերմանացին սովորական լրահոսից իրազեկվում է, թե «միջազգային իրավունքի տեսակետից Ղարաբաղը Ադրբեջանի տարածք է», եւ չկա մեր տպագիր «արդարացումը», թե Ղարաբաղը ինքնորոշված եւ կյանքի իրավունքի գերակայությունը հաստատող տարածք է, թե… իրավական, քաղաքական, պատմական տարբեր հիմնավորումներ կարելի է ներկայացնել: Ո՞ւր մնաց մեր քաղաքագետի, միջազգայնագետի, պատմաբանի մտքի արդյունքը, որ չի երեւակվում այս հարթակում, ո՞ւր մնաց մեզ ծանոթ օտար մասնագետներին տրված պատվերը, երբ պետություն ունենք: Փո՞ղ չունենք, թե՞ տեսլական չկա:
