Հուլիսի լույս 16-ի գիշերը Թուրքիայում կատարված զինվորական հեղաշրջման փորձը ի հայտ բերեց ավելի շատ հարցեր, քան պատասխաններ: Առաջին հարցն այն է, թե առհասարակ ի՞նչ էր դա: «Թուրք զինվորականները հեղաշրջումների հարուստ փորձ ունեն, բայց այս մեկը նման չէ լիարժեք հեղաշրջման: Եվ բանը միայն խռովարարների զորքերի սակավությունը չէ. ամենքը հիանալի գիտեին, որ առաջին հերթին հարկավոր էր առեւանգել հենց Էրդողանին: Ներկայիս նախագահի կերպարն անչափ հակասական է, այնպես որ նրան խաղից հանելը կարող էր կշեռքի նժարը թեքել Էրդողանի հակառակորդների կողմը: Մինչդեռ ստացվեց ինչ-որ անորոշ արդյունք», հայտարարել է թուրքագետ, Արեւելագիտական հետազոտությունների, միջազգային հարաբերությունների եւ հանրային դիվանագիտության կենտրոնի տնօրեն Վլադիմիր Ավատկովը «Էքսպերտ օնլայն» կայքին տված հարցազրույցում: Հավելենք, որ հեղաշրջման փորձի ձախողումից հետո կատարվեցին հազարավոր ընդդիմադիրների ձերբակալություններ:
Հաջորդ հարցն այն է, թե ով էր հեղաշրջման կազմակերպիչը: Էրդողանը հենց սկզբից «գտել է» մեղավորին. դա առավել հարգված մահմեդական աստվածաբաններից մեկն էՙ Ֆեթուլլահ Գյուլենը: Ներկայումս Փենսիլվանիայում (ԱՄՆ) ապրող Գյուլենը անցյալում Էրդողանի կարեւորագույն զինակիցներից էր, իսկ այժմ նրա անհաշտ հակառակորդներից է: Գյուլենին դուր չի գալիս Անկարայի կոշտ եւ չափազանց հարձակողական քաղաքականությունը, որը երկրին զրկում է մեղմ ուժի մի շարք հնարավորություններից: Սակայն միայն Գյուլենը չէ, որ դժգոհ է այդ քաղաքականությունից: Վերջին տարիներին Էրդողանը ձեռք է բերել անչափ շատ թշնամիների ինչպես երկրի ներսում (մտավորականությունը, բանակի մի մասը, աշխարհիկ ժողովրդավարները), այնպես էլ դրսում, փչացնելով հարաբերությունները փաստորեն բոլոր հարեւանների, ինչպես նաեւ ԱՄՆ-ի հետ:
Հիշյալ հարցերի պատասխանները թուրքական ԶԼՄ-ներում փնտրելն անօգուտ է. այնտեղ դեռ հեղաշրջման փորձից առաջ էլ տիրում էր դաժան գրաքննություն (Էրդողանին հաջողվել էր բանտարկություններով, սպառնալիքներով եւ դատական հետապնդումներով վերահսկողության տակ առնել «չորրորդ իշխանությանը»), իսկ հիմա առավել եւս բոլորը կգրեն միայն կառավարող կուսակցությանը եւ նախագահին հաճո տեքստեր: Արեւմուտքի ԶԼՄ-ները եւս առայժմ գլուխ չեն հանել իրավիճակից: Առաջին լուրջ հետեւությունները հնարավոր կլինի անել Էրդողանի եւ մյուս կարեւոր գործիչների կոնկրետ քայլերից հետո: Խոսքը մասնավորապես վերջին ամիսներին նախագահական թիմից հեռացած գործիչների, օրինակՙ Ահմեդ Դավութօղլուի մասին է:
Սակայն արդեն իսկ կարելի է անել որոշ հետեւություններ: Մասնավորապես հնարավոր է նշել, թե ով շահեց եւ ով տանուլ տվեց այդ խռովության ընթացքում:
Իսկ հիմաՙ ճշմարտությունը
«Էքսպերտ օնլայնի» վերլուծաբան Գեւորգ Միրզայանը նշում է, որ ներքին խաղացողների մեջ հաղթողը, անկասկած, անձամբ նախագահ Էրդողանն է: Հեղաշրջման հետ կապված դեպքերը ցույց տվեցին, որ հասարակության կրոնական եւ պրոլետարական մասերը պաշտպանում են նախագահին: Էրդողանի խոսքին ականջալուր քարոզիչները մարդկանց կոչ արեցին դուրս գալ փողոցներ, եւ բազմահազարանոց ամբոխները հեղեղեցին խոշոր քաղաքների փողոցները: «Մտավորականները որեւէ մեկի վրա չէին կրակի, իսկ այդ մարդիկ կրակեցին: Քաղաքացիական անձինք տանկից դուրս քաշեցին մի թուրք զինվորի եւ գլխատեցին նրան: Դա չտեսնված դեպք է ժամանակակից Թուրքիայի պատմության մեջ», ասում է Վլադիմիր Ավատկովը: Զարմանալի չէ, որ այդ իրադարձություններից հետո նախագահ Էրդողանը գործելու լիակատար ազատություն ստացավ:
Հեղաշրջման փորձին հաջորդած միայն առաջին չորս օրերին ձերբակալվեց յոթուկես հազար մարդ (այդ թվում տասնյակ գեներալներ, հարյուրավոր դատավորներ ու դատախազներ): Էրդողանը ոչ միայն հաշվեհարդար սկսեց ընդդիմության ներկայացուցիչների դեմ, այլեւ էլ ավելի ամրապնդեց իր միահեծան իշխանությունը: Ընդդիմադիր ուժերը տանուլ տվեցին: Նախագահի ամենավճռական հակառակորդները բանտարկված են: Երկրում խոսում են մահապատիժը վերականգնելու անհրաժեշտության մասին:
Ինչ վերաբերում է արտաքին ուժերին, գլխավոր տուժողը ԱՄՆ-ն է, որի մատը խառն է հուլիսի լույս 16-ի իրադարձություններին: ԱՄՆ ղեկավարությունը վաղուց ձգտում է ազատվել անհնազանդ եւ արմատական թուրք նախագահից: Անկախ ամեն ինչից, Էրդողանը մեղավոր է համարում ԱՄՆ-ում ապրող Գյուլենին եւ պահանջում է արտահանձնել նրան: Եթե հեղաշրջման փորձը Գյուլենն է կազմակերպել, ապա ԿՀՎ-ն պարզապես չէր կարող անտեղյակ լինել: Պետքարտուղար Ջոն Քերրին արդեն ակնարկել է, որ արտահանձնում չի լինելու: Սա նշանակում է, որ քրդական հարցում առկա թուրք-ամերիկյան հակամարտությանը միախառնվում է նաեւ Գյուլենի հարցը: Եթե առաջինը (ըստ Անկարայի) տարածքային ամբողջականության խնդիր է, ապա երկրորդը կապված է վարչակարգի գոյատեւման հետ:
ԱՄՆ-Թուրքիա հակամարտության խորացման պայմաններում շահողը Մոսկվան է: «Էքսպերտ օնլայնի» կարծիքովՙ Էրդողանը ստիպված է ոչ միայն մերձենալ Ռուսաստանի հետ, այլեւ հանուն դրա լուրջ զիջումներ անել Սիրիայի, Հայաստանի, Ղրիմի հարցերում: Այդ ամենը պետք է կարգավորվի բանակցությունների ընթացքում:
Թուրքերն արդեն իսկ փորձում են չեզոքացնել այդ մերձեցմանը խանգարող բոլոր խոչընդոտները: Պատահական չէր Անկարայի քաղաքապետի այն հայտարարությունը, որ ռուսական «Սու-24»-ը խոցած թուրք օդաչուն մասնակցել է խռովությանը, այսինքն ճշմարտությունն այժմ հայտնի է: Իբր մեղավորը ոչ թե Էրդողանն է, այլ Գյուլենի կազմակերպությունը, որի անդամն է օդաչուն: Էրդողանին բնավ ձեռնտու չէր Մոսկվայի հետ հարաբերությունների խզումը, բայց նա ի վերջո իր վրա վերցրեց միջադեպի պատասխանատվությունը: Այլապես ամենքը կկարծեին, թե Էրդողանը չի վերահսկում երկրի իրադրությունը: Այժմ սխալներն ուղղելու ժամանակն է:
