Թարգմ. Հ.Ծ.
«Իբր երկրի օդային տարածքը խախտելու համար ռուսական ռմբակոծիչ վայր գցելու Թուրքիայի անխոհեմ որոշումը հավանաբար Երրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառ չի դառնա, բայց վստահաբար կարելի է ասել, որ դրանով Անկարան ցույց տվեց իր դիրքորոշումըՙ միաժամանակ կողմ լինել եւ պայքարել ընդդեմ Արեւմուտքի: Դրանով անցյալ դարձան ՆԱՏՕ-ում Թուրքիայի անդամակցության եւ Անկարայի նկատմամբ Ամերիկայի ստանձնած պաշտպանական երաշխավորությունների արդարացումները: Թուրքիայի անպատասխանատու քայլը ապացուցեց, որ նա Մ. Նահանգների դաշնակիցը չէ», գրում է վերոնշյալ վերնագրի ներքո «Ֆորբս» պարբերականի աշխատակից Դուգ Բանդոուն, որի հոդվածից հատվածներ թարգմանաբար ներկայացնում ենք ստորեւ: Նկատառության արժանի է այն, որ «Ֆորբս» ամերիկյան ամսագիրը հայտնի է եղել միշտ իր լիբերալ-պահպանողական կողմնորոշմամբ, լինելով միլիարդատերերի եւ նրանցով հիացողների թերթը: Նման հոդվածների կարելի է հանդիպել ամերիկյան այս օրերի այլընտրանքային մամուլում եւ հատկապես կայքերում: Սակայն «Ֆորբսում» դրա հրապարակումը ցույց է տալիս ամերիկյան վերլուծաբաններից ոմանց ծայրաստիճան դժգոհությունը այդ երկրի միջինարեւելյան քաղաքականությունից:
Օբամայի վարչակազմի պատերազմը ԻՊ-ի դեմ մի նոր անվերջ հակամարտության է վերածվում, որն ավելի շատ ուրիշ երկրների շահերին է ծառայում, քան Ամերիկայի: Ամերիկայի քաղաքականությունը վերջին շրջանում չափազանց անկապ է եղել: Այն փորձել է անել ամեն ինչ. պաշտոնանկ անել նախագահ Բաշար Էլ-Ասադին, մեկուսացնել Իրանին, պարտության մատնել ջիհադիստներին, աջակցել «չափավոր» ուժերին, համոզել Ծոցի երկրներին պայքարելու ծայրահեղականների դեմ, եւ Թուրքիայինՙ պաշտպանելու ոչ թե իսլամական, այլ ամերիկյան շահերը:
Մինչ Ռուսաստանի սեպտեմբերյան ներգրավումը պատերազմին զայրացրեց Վաշինգտոնին, այդուհանդերձ, Մոսկվան հանդես եկավ հստակ ու ռեալիստական ծրագրովՙ սատարելու Սիրիայի նախագահին արմատական իսլամիստների դեմ նրա պայքարում: Սա շատ ավելի խոստումնալից մոտեցում էր, քան ամերիկյան վարչակազմի խճճված քաղաքականությունըՙ պարտության մատնելու ԻՊ-ին եւ էլ Նուսրայի նման Ալ-Ղաիդայի աջակիցներին: Ամերիկան ստիպված էր համագործակցել Մոսկվայի հետ:
Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի կառավարությունների մեկնաբանությունները հակասական են, սակայն ոչ ոք չի հավատում, որ Պուտինի վարչակազմը կարող էր ամենադույզն չափով իսկ թշնամական վերաբերմունք ունենալ Թուրքիայի նկատմամբ: Ինքնաթիռի վայր գցելը պաշտպանական անհրաժեշտություն չէր: Նպատակը հավանաբար խանգարելն էր Մոսկվային, որ իսլամիստ ծայրահեղականների դեմ գործողություններ չծավալի: Սա, անշուշտ, Վաշինգտոնի շահերի դեմ էր, բայց ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարը հայտարարեց. «Զորակցում ենք Թուրքիային եւ պաշտպանում մեր դաշնակցի տարածքային ամբողջականությունը»:
Թուրքիան սպառնալիք է
Թուրքիան ահագնացող սպառնալիք է արեւմտյան շահերին եւ արժեքներին: Անկարան երբեք էլ Արեւմուտքի իսկական բարեկամը չի եղել: Ճիշտ է, նա օգտակար դաշնակից էր սառը պատերազմի օրերին, չնայած միշտ ավելի հակված էր պատերազմել Հունաստանի, քան Խորհրդային Միության դեմ: (Չմոռանանք, որ 1974-ին Անկարան զավթեց Կիպրոսի 37 տոկոսը): Այդ տարիներին Թուրքիան դեռ ամբողջապես ժողովրդավարական երկիր չէր: «Քեմալիստական» փիլիսոփայությանը դեմ արտահայտվողներին բանտարկում էին: Էրդողանի AKP կուսակցությունը իշխանության ղեկին հայտնվեց 2002-ին, դուրս մղելով անճարակ, կոռումպացված եւ վարկաբեկված կուսակցությունների կոալիցիային: Այդ ժամանակ վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնող Էրդողանը «ազատարարի» դեր կատարեց: Բայց հենց զինվորականներին ետ դեպի իրենց զորանոցներն ուղարկեց եւ երրորդ անգամ վերընտրվեց, նա ազատականության խաբուսիկ դիմակից ձերբազատվեց եւ դեն շպրտեց մարդու իրավունքների ասպարեզում Թուրքիայի ձեռքբերումները: Նա իր հսկողության տակ վերցրեց ոստիկանությանը եւ դատական մարմիններին, անցկացրեց բազմաթիվ զանգվածային դավադրությունների դատավարություններ, հարձակվեց անկախ լրագրողների, ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների եւ գործարարների վրաՙ հաստատելու համար բռնակալական մի իշխանություն:
Նա նաեւ Թուրքիային տանում է առավել իսլամականացման ուղիով, վերջ դնելով քեմալիստական աշխարհիկությանը: Ավելին, նրա կառավարությունը հնարավորություններ է ստեղծում, որպեսզի «Իսլամական պետության» անդամներն ու նրանց պատկանած նյութական ունեցվածքը ազատ ելումուտք ունենան երկրում: Ապացույցներ կան նաեւ, որ նրանց ցույց է տրվում անմիջական օժանդակությունՙ հանդերձանքի մատակարարում, անձնագրերի բաշխում, բժշկական խնամք, մարզումներ եւ այլն: Չպայքարելով ինքնակոչ խալիֆայության դեմ, Անկարան Մ. Նահանգների միջոցով ցանկանում է պաշտոնազրկել Սիրիայի նախագահ Ասադին, որի բանակը ամենակարեւոր դերակատարությունն ունի խալիֆայության դեմ մղված պայքարում:
Ձեւացնելով, թե օժանդակելու է Վաշինգտոնին ԻՊ-ի դեմ նրա պատերազմում, Էրդողանը ավելի շատ հարվածներ է հասցնում Ամերիկայի հետ դաշնակցող քրդերին: Ռուսական ինքնաթիռը խփելը շատ ավելի մեծ սխալ ու անպատասխանատու արարք էր: Մ. Նահանգները պետք է խուսափի Թուրքիայի հետ դաշնակցելուց: Ռազմական դաշինքները պետք է կնքվեն հանգամանքներից ելնելով, իսկ պաշտպանական երաշխիքները պետք է ծառայեն Մ. Նահանգների շահերին: Սառը պատերազմի ավարտով վերջ է գտել նաեւ Թուրքիայի գոյության դեմ սպառնացող վտանգը: Անկարան եւ Մոսկվան վիճելի հարցեր չունեն, որոնք պատերազմի պատճառ կարող են դառնալ: Թուրքիայի հզոր ռազմական ուժը մեծապես գերազանցում է իր հարեւանների հնարավորությունները, հատկապես ԱՄՆ-ի կողմից Իրաքի նվաճումից եւ Սիրիայի պատերազմից հետո: Միաժամանակ փոշիացել են փոխադարձ շահերը, որ գոյություն ունեին Թուրքիայի եւ Արեւմուտքի միջեւ: Էրդողանի կառավարությունը Թուրքիային առաջնորդում է շատ ավելի անկախ եւ թշնամական ուղիով: Դա, իհարկե, Թուրքիայի իրավունքն է, բայց Արեւմուտքը չպետք է պարտավորված զգա երաշխավորելու նրա անվտանգությունը: Դաշնությունը (ՆԱՏՕ-ն) պատասխանատվություն չպետք է ստանձնի պաշտպանելու Թուրքիային (իր անխոհեմ արարքներում):
Մոսկվան ավելի վստահելի է
Մերձավոր Արեւելքում Ամերիկայի համար Մոսկվան ավելի լավ ու ավելի վստահելի գործընկեր է, քան Թուրքիան: Վլադիմիր Պուտինի օրոք Ռուսաստանը ավանդական հզոր պետության նման է գործում, փորձելով ապահովել անվտանգություն եւ ձեռք բերել հարգանք ու հեղինակություն առանց մտածելու երկրում արեւմտյան լիբերալ արժեքներ ներդնելու մասին: Նա երկրի ներսում բռնատիրություն է հաստատել, ճնշելով ամերիկյան եւ եվրոպական բոլոր տեսակի քաղաքացիական թե քաղաքական արժեքները:
Բայց Էրդողանը քիչ է տարբերում Պուտինից: Էրդողանը օգտվելով իր դիրքից եւ չարաշահելով այն, լրագրողների է բանտարկում, հակամարտությունների դրդապատճառ դառնում: Ուստի զարմանալի չպետք է թվա, որ Եվրոմիությանը անդամակցելու Անկարայի հնարավորությունները զրոյական մակարդակի են նվազել:
Իսկ արմատական իսլամիստների դեմ պայքարելու հարցում Պուտինն ու Էրդողանը ամբողջովին տարբերվում են:
Մի ժամանակ տարածաշրջանը կայուն եւ քաղաքական չափավոր մթնոլորտում պահելու մտադրություն ունեցող Թուրքիան այժմ օժանդակում է ISIS-ին, էլ-Նուսրային, հարվածում է քրդական եւ սիրիական կառավարական ուժերին, վայր է գցում ծայրահեղականներին ռմբակոծող ռուսական ինքնաթիռը:
Ի հակադրություն, ռուսական եւ ամերիկյան շահերը Մերձավոր Արեւելքում մեծապես համընկնում են միմյանց: Ճշգրիտ հայտնի չէ, թե ինչու է Մ. Նահանգները ցանկանում ազատվել Ասադից, որին, ի դեպ, նախկին պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը բնութագրել էր որպես «բարենորոգիչ», բայց Իրաքն ու Լիբիան ցույց են տվել, որ «վատ տղերքից» ազատվելը դեռ բավական չէ: Անհրաժեշտ է նրանց փոխարինողներ գտնել: Սիրիայի պարագայում Վաշինգտոնը այդպիսի թեկնածու չունի: Ամերիկան պարզապես ենթադրում է, որ Ասադի հեռացումից հետո, Սիրիայի Ջորջ Վաշինգտոնը կախարդական փայտիկի միջոցով հանկարծակի կհայտնվի եւ կմիավորի ապստամբ խմբավորումներին: Պետք է նշել, որ ամերիկյան քաղաքականությունը Մերձավոր Արեւելքում ձախողվել է աղետալիորեն:
Իսլամական պետության եւ այլ վտանգավոր արմատական խմբավորումների դեմ Ռուսաստանի հետ համագործակցելը չի նշանակում բարեկամանալ Պուտինի հետ կամ պաշտոնական դաշինք կնքել նրա հետ: Դա կարող է լինել սոսկ գործարք, որի ընթացքում երկու կառավարությունները միասին գործում են հանուն իրենց երկրների շահերի:
Ռուսական օդանավի ռմբակոծումը նոր, վտանգավոր փուլի է առաջնորդում մերձավորարեւելյան հակամարտությունը: Գլխավոր դասը, որ Վաշինգտոնը պետք է քաղի, հետեւյալն է. հրաժարվել մաշված, ժամանակավրեպ դաշնակիցներից եւ դադարեցնել քողարկել ու պաշտպանել «ահաբեկիչների մեղսակիցներին»: Ռուսաստանը կարող է դաշնակից չլինել, բայց նա առնվազն ավելի բարեկամական եւ նվազ վտանգավոր է, քան Թուրքիան:
