ՎԵՐԼՈՒԾԵԼՈՎ ՀԻՏԼԵՐԻ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՋՈՐՋ ՖՐԻԴՄԱՆ

Պատահականությունն ինձ այսօր բերել է Զալցբուրգի հարավային մասում, ավստրո-գերմանական սահմանի վրա գտնվող մի տուն, որը մոտ երեք մղոն հեռավորության վրա է գտնվում գերմանական Բերշտեսգադեն քաղաքից: Ադոլֆ Հիտլերի տունըՙ Բերհոֆը քաղաքի հենց եզրին է, Բավարական ալպերի գագաթներից մեկի վրա: Եթե համարենք, որ Հիտլերը երբեւէ տուն ունեցել է, ապա այստեղ է, որ նա հանդիպումներ է ունեցել նշանավոր դեմքերի հետ, հատկապես պատերազմից առաջ:

Սեպտեմբերի 1-ին լրացավ Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբնավորման 76-ամյակը: Տարօրինակ զգացումներ են պատում ինձ այստեղ: Պատմության շունչն եմ զգում, բայց դա մտավոր զգացողություն է, որովհետեւ Բերշտեսգադենը գրավիչ, բայց սովորական վայր է: Ակնկալվում է, որ այս մեկի նման քաղաքներն ունենան արտասովորության մի փայլք, սակայն պատմությունն առաջնորդվում է այլ սկզբունքներով: Առկա է մտքի, մտածողության փայլքը, հմայքը, բայց ոչ տեղանքի: 1939 թվից սկսած ամեն տարի այս օրը եւ այս վայրում ցանկություն է առաջանում իմանալ լեռան վրա գտնվող տանն ապրող մարդու իսկական էությունը: 76 տարի անց կարծես տեղին է հետաքննել եւ հասկանալ, թե Հիտլերն ու նրա սանձազերծած պատերազմը իրականում ինչ փոխեց աշխարհում: Հեշտ հարց չէ, բնականաբար, որովհետեւ դրան անաչառ պատասխան գտնելու համար ես պարտավոր եմ մտքիցս հանել այն բազմաթիվ անառիթ չարագործությունները, որ նա կատարեց: Դժվար է մի կողմ դնել այդ բոլորը, ինչը մեզ գիտակցել տվեց, թե քաղաքակրթություն կոչված ինչպիսի բարակ շերտով է պատված մարդկության բնազդային, գազանային վայրենությունը: Բայց իրականում մենք Հիտլերի կարիքը չունեինք այդ բանն իմանալու համար: Մենք միշտ էլ զգացել ենք, թե ինչ է թաքնված մեր արտաքինի, մակերեսի տակ: Հարցն այն է, թե ինչ փոփոխության ենթարկվեց աշխարհը Լեհաստան ներխուժելու Հիտլերի որոշման արդյունքում:

Եվրոպայի վճարած գինը

Առաջին հերթին, ակներեւաբար, նա կործանեց Եվրոպայի գերիշխանությունը աշխարհի մի մասի եւ նրա ազդեցությունըՙ մնացածների վրա: Պատերազմի ավարտին հաջորդած 15 տարիների ընթացքում Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Բելգիան եւ Նիդերլանդները կորցրեցին իրենց կայսրությունները: Մի բուռ եվրոպական երկրներ տիրում էին աշխարհին: Պատերազմի ավարտին նրանք կորցրել էին իրենց իշխանությունը պահպանելու կամքը, եռանդն ու նյութական միջոցները: Դժկամ եւ ձախողության դատապարտված դիմադրողական ջանքերից հետո, նրանք ի վերջո կամովին մասնակցեցին խորտակելու այն ամենը, ինչն ի սկզբանե համարում էին իրենց սեփականությունը:

Տեղի ունեցածը ձեւափոխեց աշխարհը: Փոփոխությունը, սակայն, ավելի շուտ Եվրոպայի հյուծվածության արդյունք էր, քան Եվրոպային ընդդիմանալու աշխարհի վճռականության: Պատերազմից հետո Եվրոպան սկսեց կառուցել շենքեր, հաստատություններ: Իշխելու փառասիրությունը սպառել էր իրեն: Ինչքան էլ թերի, չարակամ եւ վնասակար եղած լիներ այդ փառասիրությունը, միեւնույն էՙ դրա կորուստը տխուր երեւույթ էր: Իշխելու ցանկությունը, որի ամենածայրահեղ դրսեւորումներին ականատես եղանք Հիտլերի ախորժակներում, սառեցնում է արյունը: Որեւէ արտասովոր փառասիրության կորուստը պարզապես հովացնում է այն:

Եվրոպան կորցրել է իր անողոքությունը, կարծրասրտությունը, որն ինքնին լավ է, բայց ձեռք է բերել ծայրահեղ զգուշավորություն, որը դժվարացնում է նրան որոշումներ կայացնելու մեծ թե փոքր հարցերի վերաբերյալ:

Աշխարհը վստահորեն ավելի լավ վայր է դարձել առանց Հիտլերի անողոք արարքների եւ անշրջահայեցութան: Այն հավանաբար ավելի լավ վայր է նաեւ առանց բրիտանական կամ ֆրանսիական իմպերիալիզմի, չնայած երբ դիտարկում ենք այն, ինչ նրանք թողեցին իրենց հետեւում, մենք ցանկանում ենք իմանալ, թե արժե՞ր արդյոք խորտակել կայսրությունները, ունենալու համար հետ-իմպերիալիստական խորտակված մի աշխարհ, ում էլ որ մեղադրենք դրա համար:

Հստակ է, որ Հիտլերը նման ելք չէր ցանկանում տեսնել: Կարծում եմ նա լուրջ էր, երբ ասում էր, որ ձեռք չի տալու Բրիտանական կայսրությանը, իր նավատորմով հանդերձ, եթե Միացյալ Թագավորությունը ընդուներ եվրոպական մայրցամաքի գերմանական գերիշխանությունը: Նա խաղաղություն էր ցանկանում կնքել բրիտանացիների հետ, որպեսզի կարողանար ջախջախել սովետներին: Բայց բրիտանացիները կարող էին կնքել նման պայմանագիր, եթե վստահեին Հիտլերին եւ հավատային նրա խոստումներին: Ինչքան էլ լուրջ ու անկեղծ լիներ նա (Հիտլերը) 1940-ին, բրիտանացիները չէին կարող իրենց հույսը դնել նրա խոսքերի վրա: Նրանք չէին կարող վստահ լինել, որ նա կպահի իր խոստումը: Որպես հետեւանք հետագայում Հիտլերը Բեռլինում ինքնասպան եղավ, եւ Բրիտանիան ականատես եղավ իր իսկ կայսրության անկմանըՙ ի հեճուկս Չերչիլին եւ Հիտլերին, որոնց համար զարհուրելի կլիներ երեւույթը: Չերչիլի իմպերիալիզմն ու Հիտլերի ռասիզմը այս կետում համահունչ էին:

Եվրոպայի կրած հաջորդ կորուստը մետաֆիզիկական զգացողությունն է: Ապշեցուցիչ է տեսնել, թե ինչքան է քրիստոնյա Եվրոպան հեռացել քրիստոնեականությունից եւ դարձել աշխարհիկ:

Եկեղեցի հաճախողների թվի նվազումը ընդամենը արտաքին դրսեւորումն է մետաֆիզիկական այդ կորստի, որն առավել բարձր մակարդակներով արտահայտվում է նաեւ այլ բնագավառներում: Հիտլերը չէր, որ խորտակեց այդ զգացողությունը: Այն ինքն իրեն քայքայվեց, ներսից, Լուսավորության դարաշրջանից ժառանգված արմատական սկեպտիցիզմի խորացումով, որն ինքն իր դեմ դուրս եկավ: Բայց Հիտլերը նպաստեց դրան Ֆրիդրիխ Նիցշեի եւ Ռիխարդ Վագների նման անձնավորությունների որոշ գաղափարները հօգուտ իր քաղաքական նպատակների համար օգտագործելու միջոցով, նսեմացնելով նրանց հեղինակությունները: Նա իր տարօրինակ փնտրտուքներում այնքան խորասուզվեց, որ այդ փնտրտուքները կորցրին իրեց նշանակությունը եւ դարձան կասկածելի: Մի ասացվածք կա, որը հնչում է այսպես. «Գերմանացի փիլիսոփաները շատ են խորանում, շատ ավելի երկար են մնում այնտեղՙ խորքում եւ երբ դուրս են գալիս այդտեղից, շատ ավելի կեղտոտված են լինում, քան ուրիշները»: Փիլիսոփաների մասին չգիտեմ, բայց Հիտլերըՙ ապագա փիլիսոփան, հաստատ ավելի կեղտոտ դուրս եկավ եւ դրա գինը եղավ այն, որ Եվրոպան կորցրեց ինտելեկտուալ ժառանգության իր գանձը:

Ասում ենՙ Նապոլեոնը անգլիացիներին անվանել էր «խանութպանների ազգ»: Դրանով նա բացահայտորեն վիրավորել էր նրանց, նկատի ունենալով, որ խանութպանները սահմանափակ երեւակայության, փառասիրության եւ սրամտության տեր մարդիկ են: Որոշ ճշմարտություն կա դրանում, չնայած Ջորջ Օրուելը զայրացել էր իրենց նվաճումներին նման ստորացուցիչ գնահատական տրվելու առիթով: Այն առումով, որ անգլիացիները կասկածանքով էին վերաբերում ֆրանսիացի եւ հատկապես գերմանացի փիլիսոփաների գաղափարախոսությունների օգտակարությանը. Նապոլեոնը ճիշտ էր: Բայց եթե նա ճիշտ էր, ապա Հիտլերը արտակարգ հաջողություն արձանագրեց ամբողջ Եվրոպան դարձնելով խանութպանների ազգություններ:

Պատերազմից հետո եվրոպացիների մտասեւեռումը կենտրոնացած էր նախ ապրելու, իսկ հետո գոյատեւելուՙ այսինքն ապրուստ հայթայթելու վրա: Նապոլեոնն իր վիրավորական խոսքերով նկատի ուներ, որ կյանքում բացի սոսկ ապրուստ վաստակելուց շատ ավելի կարեւոր բաներ կան: Այն ինչ Հիտլերն իրականացրեց Եվրոպայում, դարձնելով այն խանութպանների կողմից կառավարվող մայրցամաք, իր համար սահմռկեցուցիչ էր: Եվրոպան մտահոգված է ապրուստ վաստակելով եւ կասկածանքով է մոտենում խորը մտածողությանը: Նա գիտակցում է դրա հետեւանքները եւ չի ցանկանում նորից այնտեղ գնալ: Լավագույն մտքի տեր մարդիկ MBA (գործարար կառավարման մագիստրոսի աստիճան) են ստանում: Հասարակության լայն զանգվածը ուշ է քնում կիրակի օրերին: Եվրոպային հասցրած Հիտլերի վնասը աշխարհիկության դրսեւորումն է ոչ միայն կրոնականՙ քրիստոնեության բնագավառում, այլեւ այն բոլոր ջանքերում, որոնք անհրաժեշտ են վերստեղծելու, վերհառնելու համար եվրոպական մշակույթի խորը ակունքները:

Միացյալ նահանգների հզորությունը

Այս ամենի մեջ, անշուշտ, Հիտլերի կատարած ամենակարեւոր քայլը «սանձերն ազատելն» էր Միացյալ Նահանգների, որտեղ ապրուստ հայթայթելը հենց կյանքի սահմանումն է: Հիտլերը հավատացած էր, որ իր պարտությունը նշանակելու էր բոլշեւիզմի հաղթանակ: Իրականում դա դարձավ Միացյալ Նահանգների հաղթանակը, որն իր մշակույթը տարածեց ամբողջ Արեւմտյան Եվրոպայում գրավման (օկուպացիայի), իսկ խորհրդային բլոկի երկրներումՙ ընդօրինակման միջոցով:

Միացյալ Նահանգները վերասահմանեց եվրոպական մշակույթը: Ինչպես գրել եմ իմ «Flashpoints: The Emerging Crisis in Europe» (Պայթյունավտանգ վայրեր: Եվրոպայում ճգնաժամի առաջացումը) գրքում, ոչ թե կոկա-կոլան, այլ համակարգիչն էր ամերիկյան մշակույթի տարածողը: Համակարգիչը ոչ մի կապ չուներ մետաֆիզիկայի, ճշմարտության կամ գեղեցկության հետ: Այն կապ ուներ գործիքային դատողության ամենանեղ ձեւի հետ: Պարզապես այն սկսեց ծառայութուններ մատուցել եւ դրանով էլ արդարացրեց իր գոյությունը: Համակարգիչը գերիշխեց աշխարհին (եւ Եվրոպային) իր հետ զուգահեռաբար առաջ բերելով մտածողության մի նոր տեսակ, որը պայմանավորված էր ծրագրավորմամբ: Երեւույթը արմատապես տարբեր էր եվրոպական մշակույթի բաղկացուցիչ մասերից, կարծես մի այլ մոլորակից եկած լիներ: Իհարկե, եվրոպացիները նպաստեցին գտնելու այս նոր մշակույթը, բայց նրանք Միացյալ Նահանգներին ժառանգեցին այն:

Պարադոքսային կարող է թվալ, բայց Միացյալ Նահանգները բոլոր երկրներից ամենակրոնասերն է մնում ցարդ, եկեղեցի հաճախողների իր ամենաբարձր ցուցանիշով: Կրոնասիրությունն ու տեխնիկական, գործիքային դատողությունն համատեղելի են Միացյալ Նահանգներում: Արժե խորհել այդ մասին:

Հիտլերը հարգում էր Ստալինին: Նա հասկանում էր ծայրահեղական գաղափարախոսին, ով պատրաստ էր սպանել: Բայց Հիտլերը շատ չէր հարգում Մ. Նահանգներին: Նա Ստալինին հասկանում էր, բայց չէր կարողանում հասկանալ Ռուզվելտին: Այստեղ նստած, Բերշտեսգադենին նայելով, ես պետք է նշեմ, որ Մ. Նահանգների բանակի երրորդ դիվիզիայի 7-րդ հետեւակային գունդն էր, որ գրավեց քաղաքը եւ Հիտլերի առանձնատունը: Ամերիկացիները այդ ամբողջ տարածքը գրավման տակ պահեցին եւ ռազմական նպատակների համար օգտագործեցին մինչեւ 1995 թիվը:

Նման ելքը գուցե Հիտլերի ամենավերջին երազանքն էր: Նա բոլորովին չէր կարող ակնկալել, որ ամերիկացիներին կբերի մինչեւ Եվրոպայի կենտրոնը, սիրտը, եւ եվրոպացիներին խոցելի կդարձնի նորաստեղծ, բայց տարօրինակ մտածելակերպին: Հիտլերը կործանեց այն բոլոր պատնեշները, որ Եվրոպան կառուցել էր իր շուրջը: Նա խեղեց ամբողջ Եվրոպային, ներառյալ Խորհրդային Միությանը: Նա չէր կարող մտածել Մ. Նահանգներին խեղելու անհրաժեշտության մասին: Ոչ էլ կարող էր գիտակցել դրա կարիքը:

Արդյունքում, ամերիկացիները վերականգնեցին Բերշտեսգադեն քաղաքը, եւ ես նստած այստեղ դիտարկում եմ այն:

Կարծում եմ Հիտլերը պատմության մեջ հիշատակվելու է ոչ միայն իր վատ արարքներով, այլ, որ շատ առումներով ավելի կարեւոր է, իր պատերազմի անակնկալ հետեւանքներով:

Geopolitical Weekly, Stratfor G.I., Թարգմ. Հ.Ծ․