Երկրներ եւ հավակնություններ
Խորհրդային Միության ժամանակներում Արկտիկան հատվածաբար բաժանված էր դեպի Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս ելք ունեցող երկրների միջեւ: Սակայն ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանի նոր կառավարությունը ժողովրդավարացման ալիքի վրա 1997 թ. ստորագրեց Ծովային իրավունքի կոնվենցիան, որի համաձայն պետությունների տարածքային ենթադատությունը տարածվում է միայն ծանծաղուտի վրա, մինչդեռ արտածանծաղուտային գոտին հռչակվում է միջազգային ջրատարածք: Այդպիսով Ռուսաստանը գրչի մեկ հարվածով հրաժարվեց 1,7 մլն քառ. կիլոմետր ջրատարածքի նկատմամբ հավակնություններից:
Արկտիկայի կենտրոնում անսպասելիորեն գոյացավ որեւէ մեկին չպատկանող ջրատարածք: «Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի կենտրոնական մասը բաց ծովի միջնատարածք է: Հետեւաբար, ամեն մի պետություն (ափամերձ կամ ոչ) ունի այնտեղ ծովատնտեսական ամեն տեսակ գործունեություն իրականացնելու միատեսակ իրավունքներ: Այնտեղ մատչելի են բաց ծովի բոլոր վեց ազատություններըՙ ձկնորսությունը, նավագնացությունը, թռիչքները, գիտական հետազոտությունները, մալուխների ու խողովակաշարերի անցկացումը, արհեստական կղզիների ու շինությունների կառուցումը», պարզաբանում է ՌԴ ԳԱ համաշխարհային օվկիանոսի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Պավել Գուդեւը:
Սակայն գործունեության հիշյալ ձեւերը կապված են բարդությունների հետ, քանի որ Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի կենտրոնը մինչեւ օրս ծածկված է հաստ սառցաշերտով, ճիշտ է, այն սկսել է հալչել, եւ երկրների տարածքային ջրերից դուրս ի հայտ են եկել սառցազերծ գոտիներ:
Տվյալ պրոցեսը համընկավ ասիական երկրների հզորացմանը, որոնք ավելի ու ավելի շատ են ձգտում դեպի Արկտիկա: Ներկայումս «Արկտիկական խորհուրդ» կազմակերպությունում մշտական դիտորդի կարգավիճակ ունի 12 պետություն, այդ թվում Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան եւ Սինգապուրը:
Ռեսուրսներ, առեւտուր, բնապահպանություն
Ծայր հյուսիսում ինչն է գրավում ասիացիներին: Գլխավոր պատճառները երեքն ենՙ օգտակար հանածոները, ծովային նոր ուղիները եւ գիտական հետազոտությունների անհրաժեշտությունը: ԱՄՆ երկրաբանական ծառայության տվյալներով, բեւեռային շրջագծից անդին կենտրոնացված է ածխաջրածինների մինչեւ օրս չհետախուզված համաշխարհային պաշարների պատկառելի մասըՙ նավթի 13, բնական գազի 30 եւ գազախտանյութերի պաշարների 20 տոկոսը: Ըստ որում, այդ հարստությունների 84 տոկոսը գտնվում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի կենտրոնումՙ ազատ գոտում: Նաեւ ենթադրվում է, որ Արկտիկան ամփոփում է ածխի համաշխարհային հանքաշերտերի 9 տոկոսը, ալմաստների, ոսկու եւ ուրանի նշանակալի հանքավայրեր:
Ռուսաստանի ափերի երկայնքով անցնող հյուսիսարեւելյան երթուղին Պանամայի եւ Սուեզի ջրանցքների անչափ գրավիչ այլընտրանքն է, որը թույլ է տալիս էապես կրճատել Արեւելյան Ասիայից Եվրոպա բեռնառաքումների ժամկետները: Օրինակ, ճապոնական Յոկոհամայից մինչեւ Եվրոպա ճանապարհը կրճատվում է 37 տոկոսով, հարավկորեական Պուսանիցՙ 29, չինական Շանհայիցՙ 24 տոկոսով: Իսկ ամենագլխավորն այն է, որ հյուսիսային ջրուղիով կարող են անցնել բոլոր չափերի, այդ թվում գերխոշոր բեռնանավեր: Հյուսիսային ջրերում բացառվում են ծովահենների հարձակումները: Հյուսիսային ծովային ճանապարհի աշխուժացումը կարող է լիովին վերափոխել համաշխարհային առեւտրի ամբողջ կառուցվածքը:
Դեպի Արկտիկա ձգտող ասիական երկրների մեջ առանձնանում է Չինաստանը: Արագորեն աճող ՉԺՀ տնտեսությունը վառելիքի ներմուծման պայմաններում անհրաժեշտ է դարձնում Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ընդջրյա ածխաջրածինների վիթխարի հանքաշերտերի յուրացումը: Միջազգային էներգետիկ գործակալության գնահատմամբ, մինչեւ 2020 թ. Չինաստանը կդառնա աշխարհում նավթի խոշորագույն ներմուծողը, իսկ 2035 թ. ՉԺՀ տնտեսությունը կպահանջի օրական 13 մլն բարել նավթ: Սրությամբ ծառացած է մատակարարումների անվտանգության հարցը: Չինաստանն իր նավթի կեսը ստանում է անկայուն Մերձավոր Արեւելքից: Ներմուծվող նավթի 85 տոկոսն անցնում է մեկուկես մղոնանոց Մալակկայի նեղուցով, որտեղ կա ամերիկյան ծովուժի ռազմակայան: Իրադրության կտրուկ սրման դեպքում նեղուցը հեշտությամբ կարող է փակվել, եւ ՉԺՀ տնտեսությունը «շնչահեղձ» կլինի: Պատահական չէ, որ Պեկինը փնտրում է նավթի մատակարարման նոր ուղիներ:
«Երրորդ աշխարհի» երկրների ավանդական առաջնորդ Հնդկաստանի համար Արկտիկայում ներկա գտնվելը ավելի շուտ հեղինակության հարց է: Ներկայումս Ծայր հյուսիսում գործում է հնդկական երկու արկտիկական կայանՙ «Հիմադրին» եւ 2014 թ. օգոստոսին բացված IndARC-ը: Չինաստանի նման Հնդկաստանը եւս շահագրգռված է հյուսիսի բնապաշարների շահագործմամբ: Սակայն Ուկրաինայի իրադրության սրումը, Ռուսաստանի դեմ Արեւմուտքի պատժամիջոցների ձեռնարկումը եւ դեպի Արեւելք Մոսկվայի կատարած շրջադարձը փոխեցին ամեն ինչ: Իսկ ինչ վերաբերում է ծովուղիներին, Հնդկաստանի համար, անշուշտ, նախընտրելի է Հնդկական օվկիանոսը:
Կուրիլներ, սառցահատներ եւ տեխնիկական օգնություն
Ճապոնիայի համար առավել գրավիչ է հյուսիսաիյն ծովային ուղին, որով հնարավոր է դեպի Եվրոպա բեռնառաքման ժամկետները կրճատել երկու շաբաթով է եւ միեւնույն ժամանակ ստանալ ռուսական, նորվեգական եւ դանիական հեղուկ գազ, որի կարիքը Տոկիոն սրությամբ զգում է «Ֆուկուշիմայի» աղետից հետո ատոմակայաններից իսպառ հրաժարվելու կապակցությամբ:
Տոկիոն Արկտիկայի հարցում Մոսկվայի հետ համագործակցությունը դիտարկում է որպես Կուրիլներին առնչվող վեճերը մեղմացնելու հնարավորություն, բացի դրանից, Ռուսաստանն ընկալվում է իբրեւ գործընկեր, որի հետ շփվելը կարող է նպաստել Արկտիկայում Չինաստանի հավակնությունների չափավորմանը: Ճապոնիայի ղեկավարությունը պատրաստ է Մոսկվային տեխնիկապես օգնել ՌԴ արտահանությունն առավել բազմաբնույթ դարձնելու գործում:
Հարավային Կորեան «նորեկ» է Արկտիկայում: Կորեական առաջին գիտակայանըՙ «Դասանը» Շպիցբերգենում հայտնվել է 2002 թ.: Սեուլն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում Արկտիկայի բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանությանը, նրանց մշակույթի զարգացմանը: Արկտիկական հետազոտությունների վրա Հարավային Կորեան ավելի շատ է ծախսում, քան ԱՄՆ-ը:
Լինելով նավաշինական առաջատար տերությունՙ Հվ. Կորեան շահագրգռված է Հյուսիսարեւելյան ծովային երթուղու բացմամբ, ինչը իրեն կբերի նավաշինության նոր պատվերներ: Կորեացի նավաշինարարները գնորդներին կառաջարկեն նոր տիպի սառցահատներ եւ արկտիկական նավեր: Սեուլի համար եւս կարեւոր է էներգակիրների հարցը: Հարավկորեացի գործարարները շահագրգռված են արկտիկական գազի ու նավթի գնումներով եւ հեռանկարային հանքավայրերի համատեղ հետազոտություններով:
Փոքրիկ Սինգապուրը եւս հավակնություններ ունի Արկտիկայում: Նրան հետաքրքրում են հիմնականում հյուսիսի նավթային հարստությունները: Սինգապուրի արդյունաբերությունը զարգացնում է հորատման մեթոդները եւ նավահանգստային ենթակառույցները: Այդ երկիրը նաեւ հավակնում է դառնալ Արկտիկայում աշխատող կադրերի պատրաստման կենտրոն:
Մեծ փողերի հնարավորություն
Անցյալը, անշուշտ, անվերականգնելի է: Արկտիկայի սահմաններն այլեւս երբեք չեն որոշվի «հատվածային» սկզբունքով: Այդուհանդերձ, «արկտիկական հնգյակի» երկրները (ՌԴ, Նորվեգիա, Դանիա, ԱՄՆ, Կանադա) կարող են պաշտպանել իրենց շահերը: ՄԱԿ-ի Ծովային իրավունքի կոնվենցիայի շնորհիվ հնարավոր է ձեւավորել առանձին ծովային տարածքներին առնչվող տարածաշրջանային ռեժիմներ, որպիսիք գործում են, օրինակ, Բալթիկ եւ Միջերկրական ծովերում, որտեղ կոնվենցիայի որոշ դրույթներ գերակա են մյուսների նկատմամբ: «Արկտիկական հնգյակի» շահերը հաշվի առնող տարածաշրջանային ռեժիմի նախատիպ կարելի է ստեղծել նաեւ Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում:
Արկտիկայում նոր երկրների հայտնվելը եւ բեռների հյուսիսային տարանցումը կարող են աշխուժացնել ՌԴ ափամերձ շրջանները եւ եկամուտ բերել պետական գանձարանին, իսկ օտարերկյա կապիտալն ու տեխնոլոգիաները թույլ կտան յուրացնել ծանծաղուտի վիթխարի պաշարները: Սակայն դրա համար անհրաժեշտ է տարածաշրջանում ներդնել հսկայական միջոցներ:
