ՉՏԻՏՂՈՍԱՎՈՐՎԱԾ ԿՐԿՆԱԿԻ ՀԵՐՈՍԸ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՆՈՐԻԿՅԱՆ

Վերջերս Երեւանում «Գասպրինտ» տպագրատանը լույս է ընծայվել «Մարտիկ Ավդալբեգյան. կյանքը փաստաթղթերում եւ գրվածքներում» մենագրությունը:

Երեւանցիների ավագ սերնդի հիշողության ծալքերում հավանաբար թարմ է մնացել լեգենդներով պարուրված այս անուն-ազգանունը, կապված 1937 թվականի իրադարձությունների եւ Հայրենական պատերազմի տարիների հետ: Այդ խորհրդանշական ժամանակաշրջանների սարսափազդու հորձանուտում, պայթյունի ուժգնությամբ հնչել է Մարտիկ Ավդալբեգյանի անունը որպես սենսացիոն արարքների հերոս:

1937 թվականին Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ուսանողական ժողովում, որտեղ նա բազմամարդ հանդիսասրահի առջեւ պետք է խոստովաներ իր հոր ժողովրդի թշնամի լինելու զրպարտանքը եւ հրաժարվեր նրանից, Մարտիկը բուհի կուսակցական եւ կոմերիտական պարագլուխների երեսներին անսպասելիորեն շպրտել է «դուք սրիկաներ եք» որակումը:

Իսկ Հայրենական պատերազմի տարիներին համակենտրոնացման ճամբարում գերության մեջ, ֆաշիստներին ծառայելու երդման արարողության ժամանակ, «ովքեր չեն ուզում, թող երեք քայլ առաջ գան» ուլտիմատումին, Մարտիկը մեն-մենակ դուրս է եկել շարասյունից անթաքույց հրաժարվելով հակառակորդին ծառայելուց:

Ահա այս դեպքերը ոսկի տառերով են գրանցվել այդ ժամանակաշրջանների տարեգրության մեջ, Մարտիկ Ավդալբեգյանին դասելով իսկական հերոսների թվին, արժանացնելով իսկական հերոսի կոչման: Մանավանդ հերոսությունը, որպես այդպիսին ճանաչվել է ոչ միայն յուրայինների, այլեւ նույնիսկ հակառակորդների կողմից:

1937` բռնությունների թվականը սովորաբար պատկերացվում է լոկ անմեղ զոհեր եւ հանցագործ մարդասպաններ «գործող անձերով», բայց ի դեմս Մարտիկ Ավդալբեգյանի ժամանակաշրջանի գործող անձանց ցուցակը լրացվել է քաղաքացիական հերոսի հազվագյուտ, ավելի ճիշտ` եզակի կերպարով:

Նմանապես եւ Հայրենական պատերազմի հերոս ժողովրդի պատկերացմամբ ընկալվում է ռազմաճակատային հաղթանակների կամ պարտիզանական-դիվերսիոն գործողությունների մասնակիցը, այնինչ կատարյալ հերոսություն է դրսեւորվել նույնիսկ գերության մեջ` համակենտրոնացման ճամբարում:

Երկու դեպքում էլ սեփական խիղճն է եղել միակ կողմնորոշիչը, որ վերացրել է բոլոր արգելքները` նույնիսկ «լինել, թե՞ չլինել»-ու խնդիրը: Կյանքն է դրվել զոհողության սեղանին հանուն արդարության, որով դուրս է գալիս մի դեպքում արդարության մարտիկ, մյուսում` ազնվության հերոս` հերոսի նոր տիպ:

Վտանգի չգիտակցում, անմիտ քաջություն, հախուռն տաքարյունություն, միամիտ ազնվություն, հերոսականության բռնկում, կամ մի այլ ակնթարթային պորթկում չէ, որ դարձել է նման քայլերի շարժիչ ուժ, այլ վսեմ ոգին շաղախված է եղել բարոյական պարտքի այն չափի գիտակցությամբ, որ չեզոքացնելով ամեն վտանգ, անտեսելով ամեն հետեւանքՙ դրդել է քայլերն ուղղել դեպի գիտակցված մահ: Նման պարագաներում կառավարական պարգեւներն այլեւս ոչինչ չեն նշանակում, քանի որ Կրկնակի հերոսի կոչումն ինքնըստինքյան շնորհված է:

Բայց նորահայտ մենագրությունից պարզվում է ուրիշ, ոչ պակաս նշանակալից բան, քան հերոսի բացահայտումն է:

«Ինչքա՜ն ծաղիկ պիտի բուսեր, որ չբուսեց էն հողին»,- Թումանյանի խոսքը վերցված է իբրեւ բնաբան, եւ գրքից ակնհայտ է դառնում, թե բարոյական կորստից բացի որքան մեծ է եղել մեր նաեւ գիտա-մշակութային կորուստն ի դեմս Մարտիկ Ավդալբեգյանի: Որքան մեծ են եղել նրա մտավոր կարողությունները, որքան փայլուն դրսեւորումները տարբեր բնագավառներում: Նա կարող էր դառնալ եւ հիանալի բանաստեղծ, եւ հասարակագետ, գրականագետ, տնտեսագետ, թարգմանիչ, նշանավոր ճարտարապետ, նկարիչ, կամ մի այլ ոլորտի մասնագետ` ամենուրեք դրսեւորվել է բացահայտ տաղանդ կյանքի տարբեր փուլերում: 26 տարիների կյանքը չափազանց հագեցած է եղել բազմապիսի իրադարձություններով, անհամաչափ ապրած տարիների քանակին:

Վճռորոշ դերն այստեղ անշուշտ պատկանում է ընտանեկան դրվածքին, որտեղ հայրը` մեծանուն գիտնական Թադեոս Ավդալբեգյանը Մարտիկին եւ մյուս երեխաներին մասնակից դարձնելով իր աշխատանքներին, ստեղծել է պարարտ հող մասնագիտանալու եւ հաջողությամբ զբաղվելու տարբեր գիտակարգերում: Հայրիկի ձեռագրերում կարելի է տեսնել մեծ քանակությամբ հիշատակություններ զավակների մասնակցության մասին եւ դրանց կարեւորությունն իր գործերի համար: Ահավասիկ.

«Տասնյակ հազար հայ ընթերցողներ,- գրել է հայրիկը Մարտիկին ուղղված նամակում,- մարքսիզմի ակունքից զուլալ ջուր խմելու համար պարտական են 16-17 տարեկան մի հայ պատանու, որ ինքնակամ լծվեց այդ գաղափարական գործին եւ հետեւանքը – «Կապիտալ»-ը հայերե՜ն- ահա հրապարակի վրա է…»:

Հայրիկի հետ համագործակցելու հետեւանք եղավ Մարտիկի նշանավոր հայտնագործությունը Նոր-Բայազդի «Բերդի գլուխ» կոչվող հին գերեզմանատանը: Այստեղ նա 1927թ. գտավ մ.թ.ա. VIIIդ. Ուրարտական թագավոր Ռուսայի սեպագիր արձանագրությունը, որի շնորհիվ Մարտիկ Ավդալբեգյանի անունը տարածվեց գիտական շրջաններում: Հռչակավոր Մեշչանինովն այդ մասին գրել է ֆրանսիական հանդեսում, հիշատակելով Թադեոս եւ Մարտիկ Ավդալբեգյանների անունները: Խնդրին մասնակից էին հայ մտավորականության ականավոր դեմքեր` Աշխարհբեգ Քալանթարը, Գեւորգ Ասատուրը, Արշակ Տոնյանը, Ասատուր Խաչատրյանը, Սեդրակ Բարխուդարյանը եւ ուրիշներ: Վերջինս հայր եւ որդի Ավդալբեգյաններին լուսանկարել է սեպագրի կողքին, որը զետեղված է գրքում:

12-ամյա Մարտիկ Ավդալբեգյանի սույն գտածոն իր նշանակությամբ հավասարազոր է (եթե ոչ ավելի) հնագետ Վ.Նիկոլսկու հիշատակած երեխաների` ֆրանսիացի կոմս Բեգուանի երեք որդիների եւ իսպանացի կոմս Սաուտուոլայի 9-ամյա դստեր հայտնագործություններին, բայց վաստակով Մարտիկը գերազանցում է սրանց:

Այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական միջավայրում Թադեոս Ավդալբեգյանի որդին հասկանալիորեն չէր կարող խուսափել հետապնդումներից եւ դա չհապաղեց իրեն զգացնել տալ Մարտիկի դեռեւս 14 տարեկան հասակում: Գրքում զետեղված է հատված «Պիոներ կանչ» թերթի, 1929 թ., հուլիսի 7-ի համարում տպագրված` «Խոսում են փաստերը» վերտառությունից, որտեղ Մարտիկի դասընկերը Դեբենց ստորագրությամբ, բանավոր խոսքի ծիծաղաշարժ նմուշը հրամցրել է որպես դասակարգային թշնամու ընտանեկան դաստիարակության արդյունք: Սրա հետեւանքով Մարտիկի լուսանկարն ամպագորգոռ աղմուկով ցուցադրական կախվել է դպրոցի պատի թերթում, «դուրս կորիր … բալիկս» թեւավոր խոսքի հեղինակ Ավետիս Ճուղուրյանի մեղադրական հոդվածով:

Մարտիկի կյանքում նշանակալից տեղ են զբաղեցրել գրականագիտությունը եւ մարքսիստական գաղափարախոսությունը: Պահպանվել են նրա տետրերը, որտեղ բավական լուրջ վերլուծություններ են կատարված Աբովյանի, Նալբանդյանի, Րաֆֆու, Իսահակյանի, Նար-Դոսի, Թումանյանի, Շիրվանզադեի, Սունդուկյանի եւ միջնադարի հայ քնարերգության վերաբերյալ: Հետաքրքրական է, որ այստեղ հղումներ են արված իր ժամանակի գրականագետների` Վանանդեցու, Կարինյանի, Ավդալբեգյանի, Անանունի նորագույն ուսումնասիրություններին:

Նույնը եւ մարքսիստական գրականության մասին պետք է ասել: 16 տարեկան Մարտիկ Ավդալբեգյանը գրել է աշխատություն «Կ.Մարքսի եւ Ֆ.Էնգելսի «Կոմունիստական մանիֆեստը»-ը վերնագրով եւ ռուսերենից թարգմանել է «Ֆրիդրիխ Էնգելս» գրքույկը (Ֆ.Մերինգի եւ Պ.Լաֆարգի հիշողությունները), սրան կցելով սեփական ծանոթագրությունները:

Այս պարագաներում, հասկանալի է, որ Մարտիկը չէր կարող անմասն մնալ «Կապիտալ»-ի թարգմանության դարակազմիկ իրադարձությունից, եւ գրքում ներկայացված են փաստաթղթեր, որոնք վկայում են նրա աշխատակցության մասին այդ կարեւորագույն գործին: Պահպանվել են նաեւ «Կապիտալ»-ի հայերեն հրատարակության համար Մարտիկի ձեւավորումները, երեք նշանավոր խմբագիրների` Ներսիկ Ստեփանյանի, Նշան Մակինցի եւ Հայկ Գյուլիքեւխյանի մակագրությամբ` «այս ձեւավորմանը համաձայն ենք»:

Գրքում զետեղված է «Թարգմանվում է «Կապիտալ»-ը» տակագրով հոյակապ լուսանկար` Թադեոս եւ Մարտիկ Ավդալբեգյանները աշխատանքի պահին:

Հարուստ եւ բովանդակալից է Մարտիկի գրած նամակների հավաքածուն, որ բաժանված է ««Խաղաղ» օրերի …«եւ»… ռազմաճակատային…» նամակներ գլուխների:

Դա ունի իր պատճառները:

Բանն այն է, որ չակերտավոր «Խաղաղ» օրերին են տեղի ունեցել 37-ի դեպքերը, որ ծանր ողբերգությամբ է անդրադարձել Ավդալբեգյանների ընտանիքի վրա: Սրան հաջորդել է վերոհիշյալ ժողովը եւ Մարտիկի հեռացումն ինստիտուտի ավարտական կուրսից:

Այդ նույն օրերին է ծառացել ընտանքի արտաքսման հարցը Երեւանից 10-օրյա ժամկետում եւ գրքում ցուցադրված է դրա ծանուցագիրը, միլիցիայի բաժանմունքի պետ Ա.Կարապետյանի ստորագրությամբ: Դա այն երջանկահիշատակ մայոր Կարապետյանն է, որ Մարտիկին գաղտնի հուշել է տեղեկանք ներկայացնել ինստիտուտում կրթաթոշակ ստանալու մասին, որի հիման վրա օգտվելով իր լիազորություններից, կարողացել է փրկել ընտանիքն արտաքսումից:

Պարզապես անհավատալի է, որ այդ ժամանակաշրջանում, երբ պարգեւատրվում էին բռնություններն ու «մերկացումները», գտնվել է ՄԱՐԴ, այն էլ որից առավելագույնս էր պահանջվում «թշնամիներ» որսալու եւ սահմանազատելու պլան կատարել, իր վրա է վերցրել ընտանիքն արտաքսումից ազատագրելու պատասխանատվությունն ու վերադարձրել է բռնագրավված անձնագրերը:

Միեւնույն «Խաղաղ» օրերին ամիսներ են տեւել Մարտիկի վերականգնման փորձերն ինստիտուտում, գրվել բազմաթիվ դիմումներն, ընդհուպ ՍՍՀՄ գերագույն դատախազ Վիշինսկուն, որոնք ի վերջո հանգեցրել են փայլուն արդյունքի` գերազանցության դիպլոմով ինստիտուտի ավարտման:

Դարձյալ այդ շրջանում է Մարտիկը մասնակցել Նիզամու հուշարձանի համամիութենական մրցույթին եւ դարձել մրցանակակիր, ճարտարապետ Ժիրայր Դարբինյանի եւ քանդակագործ Երվանդ Քոչարի հետ միասին:

Պատերազմից առաջ Մարտիկն աշխատել է Երեւանի կանաչապատման տրեստին կից` Հրայր Իսաբեկյանի գլխավորած ճարտարապետական խմբում Ռաֆո Իսրայելյանի, Լեւոն Բաբայանի եւ այլոց հետ: Այդ խմբի նպատակն է եղել քաղաքի կանաչ գոտիներում` զբոսայգիներում, պուրակներում, կենտրոնական բուլվարում, Զանգվի ձորում եւ այլուր ցայտաղբյուրների, մուտքերի, ցանկապատերի, բազրիքների, նստարանների նախագծեր կազմել: Գրքում ներկայացված են Մարտիկի նախագծերն ու էսքիզները, որոնցից իրականացվածները տեղակայված էին քաղաքի զբոսավայրերում, իսկ մեծ ձեւերը` հասարակական լողարան, բնակելի շենք, առողջարանի սրահ նախագծված են եղել հետագայում ականավոր ճարտարապետներ Ս.Սաֆարյանի, Հ.Մարգարյանի, Վ.Հարությունյանի, Գեւորգ Քոչարի, Հ.Իսաբեկյանի հետ կամ ղեկավարությամբ:

Ահա այսպիսի տեղատվություններ են եղել նախապատերազմյան «Խաղաղ» կոչված օրերին:

Գրքի եզրափակիչ մասը` «Մարտիկի հետքերով եւ նրա մասին» վերնագրով, նվիրված է Մարտիկ Ավդալբեգյանի վերաբերյալ հոդվածներին, հուշերին, նամակներին, որտեղ հատկապես արժեքավոր են Մարտիկի բախտակից ռազմագերի` ամերիկաբնակ Վարդանի (ազգանունն անհայտ է) հուշերը` երդման արարողության եւ սրան առնչվող դեպքերի ստույգ տեղեկություններով:

Ի հակադրություն ականատեսի սույն պատմածի` գրքում զետեղված նյութերից Միքայել Հակոբյանի «Ընդհատակը գործում է» դրվագում իրական հերոսը դուրս է բերվել միամիտ-արկածախնդիր, վախկոտների շարասյունը` հեռատես դիվանագետներ, իսկ Սասուն Գրիգորյանի «Մարտական Մարտիկը» հոդվածում անհայտ կորած զինվորը հեղինակի «շնորհիվ» հորջորջվել է գնդակահարված կոմիսար, որի մասին ո՛չ բանավոր, ո՛չ մանավանդ գրավոր տեղեկություն գոյություն չունի: Այնինչ ե՛ւ հուշագիր Վարդանը, ե՛ւ մյուս ռազմագերիները հետագայում արտառոց անհեթեթություն էին որակում ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարում ինչ-որ ընդհատակի մասին մտածելը, կամ Մարտիկից բացի երդումից ուրիշ հրաժարվողների մասին ծպտուն հանելը: Այլապես ինչո՞ւ միայն Մարտիկի անունն ու դեպքը հայտնի դարձավ եւ ոչ համանման մյուսներինը:

«Մարտիկը մեկն էր եւ բոլորիցս ջոկ» միանշանակ ասում էին բոլորը:

Գրքից երեւում է, որ փաստաթղթերի մեծ մասը պահպանվել է հատվածաբար, պատառոտված թղթիկներով, կամ սեւագիր օրինակներով, բայց նույնիսկ այս վիճակում մեզ է հասել բովանդակալից ժողովածուի նյութ պարունակող ժառանգություն, խոստումնալից մեծ ապագա կանխորոշող սկիզբ, որ չունեցավ վերջ, այլ դարձավ մի նշանավորՙ

«Անավարտ սիմֆոնիա»:

Մոսկվա, 11 մայիսի, 2014թ.