ՖՈՒՏԲՈԼԱՅԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

Հ. ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ

Անշուշտ թե չեմ խոսելու նոր ավարտված Մունդիալի մասին — դրա համար ունենք մասնագետներ, չհաշված ֆուտբոլասերների մեր ողջ բանակը, որը եթե մինչ այդ մասնագետ չէր, ապա անցյալ մեկ ամսվա ընթացքում հասցրեց լավապես մասնագիտանալ, տիրապետելով, ինչպես ասում են, ֆուտբոլային մարտավարության եւ ռազմավարության բոլոր հմտություններին: Չէ՞ որ հայերս ամեն ինչի մասնագետ ենք, հատկապես մեր չհասկացած բաների մեջ….

Բայց ուզում եմ արտահայտվել Մունդիալի առիթով ու խոսել մեր ֆուտբոլային մեկնաբանների լեզվի, խոսքի, հայերե՛ն լեզվի ու խոսքի մասին: Մի թեմաՙ որին նախապես անդրադարձ եղել է մեր թերթումՙ ընդհանրապես դրական գնահատումով, ի հակադրություն բոլոր նրանց, ովքեր պնդում, ջատագովում, քարոզում ու կիրառում ենՙ այսպես կոչված «կենդանի» հայերենը, այդ «կենդանության» տակ հասկանալով ժարգոնը, սլենգը, բարբառն ու ա-յախոսությունը:

Այդպիսի մարդկանց թիվը քիչ չէ հեռուստատեսության, ռադիոյի, տպագիր մամուլի միջոցներում, նույնիսկ դպրոցներում ու բուհերում: Նրանք պարզապես մերժում են գրական հայերենը եւ պնդում, որ այն հասկանալի չէ մեր ժողովրդի լայն հատվածների համար, առավել եւս գրավիչ ու կենդանի չէ, եւ պնդում, որ մարդկանց խորթ է թվում «անկենդան» գրական հայերենը, եւ խառնում են ու խառնում հայ լեզուն իրենց իմացած-չիմացած անգլերենով, գողաշխարհից վերցված արտահայտություններով, բարբառային «հելանք», «ստեղ», «ստուց», «ինշ», «ախշիկ» բառերով, համատարած «գալըմ ա», «սիրըմ ա», «տանըմ ա» ձեւերով: Բանը հասել է այնտեղ, որ մատաղ սերունդըՙ մեր պատանիներն ու երիտասարդները, իրենց ընկերական միջավայրերում ամաչում են գրական հայերենով խոսել…

Անցած մեկ ամսվա ընթացքում, գրեթե ամեն օր, մեր ժողովուրդը, տղամարդիկ ու կանայք գրեթե համահավասար, հետեւեց ֆուտբոլային դրամատիկ մրցարշավին: Եվ մեր հեռուստատեսային մեկնաբանների խոսքը հնչեց անընդհատ եւ անդադար, հաճախ մասնագիտական ոչ պատշաճ մակարդակով, թեեւ սխալաշատ ու երբեմն անհեթեթ, բայց բացառապես գրական հայերենով, թերեւս ոչ այնքան մաքուր, սակայն գրակա՛ն լեզվով: Ու չհնչեց, գոնե ես չլսեցի ու չկարդացի որեւէ բողոք, թե նրանց լեզուն հասկանալի չէր, կամ կենդանի ու հաղորդական չէր: Այնինչ խոսակցական աղճատ լեզվում մեր ֆուտբոլասերներն ավելի սովոր են գործածել ռուսերեն «շտանգա», «ուգլավոյ», «աուտ», «ուդար», «պենալտի» ու նման բառեր, որոնք մեր սերիալիստ «լեզվաբանների» տեսության համաձայնՙ երեւի հարկավոր էր օգտագործել «ձողափայտ», «անկյունային», «եզրային գիծ», «հարված», «տուգանային» բառերի փոխարեն, վասնՙ «կենդանի», «մատչելի», «բնական» մատուցելու լեզուն:

Ի՞նչ երեւույթ է սա: Ինչո՞ւ են մեր ինքնակոչ «լեզվաբանները» մեր ժողովրդին պարտադրում, կիրառում ու տարածում աղճատ ու աղքատ իրենց «հայերենը»: Թաքցնելո՞ւ համար իրենց տգիտությունը, ծուլությունը, անճաշակությունը…

Ես չգիտեմ այս հարցի ճշգրիտ պատասխանը:

Եվ հաջորդ հարցը. ինչպե՞ս է որ մեր ֆուտբոլային մեկնաբանների հին, միջին ու նոր սերնդի ներկայացուցիչները պահպանում ու հաջողությամբ կիրառում են գրական հայերենը եթերում:

Այ, այս հարցի ես հստակ պատասխանը ունեմ:

Քանի որ Հայաստանում կա մարզական մեկնաբանների դպրոց, «շկոլա»: Այդ դպրոցն ստեղծվել է դեռ այն ժամանակ, 60-ականներին, երբ ռադիոյով ֆուտբոլային մրցումները մեկնաբանում էր լեգենդար (թող թույլ տրվի այս կլիշե դարձած բառն օգտագործել այստեղ) մեկնաբան, մասնագիտությամբ բժիշկ ու կոչումով հայրենասեր մարդ Լեւոն Դանիելյանը, որի ստեղծած ավանդույթը հետագայում շարունակեց Սուրեն Բաղդասարյանը, ապա Սլավա Սարգսյանը ո