Նոյեմբերի 22-ին Երեւանի պետական համալսարանում անցկացվեց «Նիզամի Գյանջավի. կյանքը եւ ստեղծագործությունը» խորագրով գիտաժողով:
Գիտաժողովի նախաձեռնողը ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտն էր, իսկ հիմնական շարժառիթն այն էր, որ Ադրբեջանը որոշել է «սեփականացնել» նաեւ իրանցի բանաստեղծ Նիզամի Գյանջավիին:
«Մեծագույն անարդարություն է, երբ մի ժողովուրդ կարողանում է անպատիժ թալանել մյուսի ժառանգությունը: Վերջին հաշվով պոետի համար կարեւոր չէ իր էթնիկ ծագումնաբանությունն այնքան, որքան նրա ստեղծագործությունն ու այն լուման, որ ունեցել է համամարդկային գանձարանում: Բայց տվյալ դեպքում Նիզամին եւ իր ստեղծագործությունները օգտագործվում են այլ նպատակով. մի կողմից փորձ է արվում բարձրացնել սեփական ազգը, մյուս կողմիցՙ նսեմացնել այն ազգերին ու ժողովուրդներին, որոնցից գողություն է արվում», գիտաժողովի բացման ժամանակ նշեց ԵՊՀ ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը: Նա նաեւ առաջարկեց հարցի վերաբերյալ դիտարկումները նամակի տեսքով ուղղել համապատասխան միջազգային մարմինների, օրինակ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին:
Բանախոսները, որոնք ոչ միայն ԵՊՀ-ից էին, այլեւ ՀՀ ԳԱԱ-ից, իրենց զեկույցներով ներկայացրին Նիզամուն տարբեր դիտանկյուններիցՙ «Պատմական փաստի ադապտացիան Նիզամիի պոեզիայում», «Նիզամու հերոսների աշխարհագրական միջավայրը «Խոսրով եւ Շիրին» պոեմում», «Կողոպուտ ադրբեջանական ձեւով», «Նիզամի Գյանջավին Իրանի մշակութային ժառանգության թյուրքացման համատեքստում» եւ այլն:
ՀՀ ԳԱԱ արեւելագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող, բան. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Արմանուշ Կոզմոյանն այս խնդրին սկսել է անդրադառնալ դեռեւս 1980-ական թվականներին:
«Դրա մասին Խորհրդային Հայաստանում առաջինը համարձակվեց խոսել պատմաբան Հրաչիկ Սիմոնյանը, եւ պատասխանը եղավ հայհոյախառը մի հրապարակում, ինչպես սովորաբար արվում էր: Պահանջվեց 6 ամիս, որպեսզի ամեն փաստարկին հակափաստարկով պատասխանեի, եւ տպագրվեց «Մշակութային կողոպուտ կամ պատասխան Արիվ Հաջիեւին» հոդվածը»,- պատմում է տիկին Կոզմոյանը:
Գիտաժողովին ներկա էր նաեւ ՀՀ-ում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպանորդ պարոն Իբրահիմպուրը, ով եւս մի շարք պատմական տեղեկություններ հաղորդեց Նիզամու կյանքի մասին: «Ադրբեջանը պարզապես կեղծ ինքնություն է կերտում` այլոց մշակութային արժեքները յուրացնելով»,- ասաց նա:
Հ.Գ. – Խորհրդային Հայաստանում այս խնդրի մասին առաջինը համարձակվեց խոսել պատմաբան Հրաչիկ Սիմոնյանն իր «Մոռացված կեղծիք» հոդվածում, որում հղում կատարելով համաշխարհային նիզամիագիտությանը, հեղինակն ապացուցում է, որ Նիզամի Գյանջավին (1141-1209 թթ.) իրապես պարսիկ գրող է: Հոդվածում տրվում է նաեւ այն հարցի պատասխանը, թե ինչպես Նիզամի Գյանջավին դարձավ պարսիկ գրող, եւ որոնք են կեղծիքի պատճառները:
Նա նշում է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին ձեռնարկվում էին մի շարք միջոցներ ժողովուրդների ազգային հայրենասիրական ոգին բարձրացնելու համար: Այդ նպատակին ուղղված քայլերի թվում էին Շոթա Ռուսթավելու «Վագրենավորի» 800-ամյակի եւ հայ ժողովրդական էպոսիՙ «Սասունցի Դավթի» 1000-ամյակի լայն տոնակատարությունները: Հարց առաջացավ ադրբեջանական որեւէ գրողի կամ գործչի հոբելյանը եւս համամիութենական մասշտաբով նշելու անհրաժեշտության մասին:
Քանի որ Ստալինն անձամբ էր ցուցում տվել գտնելու հնարավորինս հին «ադրբեջանցի» համապատասխան գործչի, Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի այն ժամանակվա առաջին քարտուղար Միրջաֆար Բաղիրովըՙ Ստալինի ամենահավատարիմ նվիրյալներից մեկը, եոանդով գործի անցավ: Փնտրտուքը տարավ դեպի պարսիկ գրող Նիզամին, որի ծննդյան 800-ամյակը լրանում էր 1941 թվականին: Հիմնական կռվանը Նիզամիին «ադրբեջանցի» ներկայացնելու հարցում նրաՙ Գյանջայում (Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետությանը բռնակցված հայկական Գանձակ) ծնված լինելու վիճարկելի տեսակետն էր: Դա այն պարագայում, երբ բանաստեղծն իր ստեղծագործություններից մեկում որպես ծննդավայր է նշում Պարսկաստանը:
Այդպես դրվեց կեղծիքի հիմքը, որը շարունակվում է մինչեւ օրս:
