Գիտությունների ազգային ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը «Ազգի» եւ «Հայոց աշխարհի»ՙ Զորի Բալայանի աղմակահարույց նամակի վերաբերյալ հարցերին ի պատասխան երեկ նշեց, թե կարդալով զգացել է, որ հեղինակն ահազանգ է հնչեցրել. «Ըստ երեւույթին մի չարաբաստիկ փաստաթուղթ է պատրաստվում Արցախյան խնդրի լուծման ուղղությամբ: Եվ եթե իսկապես Մադրիդյան սկզբունքների հիման վրա պիտի մի նոր բանաձեւ մեզ պարտադրվի` վերադարձնելու համար այսպես կոչված «գրավյալ» տարածքները, եւ նույնիսկ միայն Լաչինի միջանցքն է մեզ թողնվելու` Քարվաճառն ու Լաչինի ամբողջ շրջանը այդ նախագծով պարտադրվելու է վերադարձնել ադրբեջանցիներին, այդ իմաստով, իհարկե, նամակն ահազանգ է»:
Աշոտ Մելքոնյանն ասում էր, թե երբ որպես մասնագետ հստակ տեղեկատվություն չունես եղածի մասին, եւ եթե կա նման նոր առաջարկ` մտահոգությունը լրիվ հասկանալի է. «Ես ենթադրում եմ, որ կա նման բան, Մադրիդյան սկզբունքներն օրակարգից չեն հանվել. եթե Ռուսաստանը տեղի տա Ֆրանսիային եւ Միացյալ Նահանգներին` մյուս եռանախագահներին, եւ այդ փաստաթուղթը մեջտեղ բերվի եւ մեզ պարտադրվի, իհարկե, դա մահաբեր փաստաթուղթ կլինի: Արցախի կորուստը նշանակում է հավասարապես Զանգեզուրի կորուստ, Զանգեզուրի կորուստ նշանակում է ՀՀ կորուստ: Այնպես որ` քննադատելուց առաջ, քննադատության այդ ալիքից առաջ պիտի հասկանալ, թե ի՞նչ է թաքնված այս ամենի հետեւում:
Ես կասկած չունեմ, որ Արցախի անկախությունը եւ ՀՀ անկախությունը բոլորիս համար վեր են ամեն ինչից, սակարկության առարկա չեն կարող լինել: Ուրեմն ենթատեքստ փնտրել, թե մենք 17-18-րդ դարի արցախյան մելիքների տարբերակով աղերսում ենք, որ Ռուսաստանը մեզ գա-փրկի` այդպես չէ:
Մի նրբերանգ կա. Ռուսաստանը եթե իսկապես մեր ռազմավարական դաշնակիցն է, ինչպե՞ս է թույլ տալիս իրեն 4 միլիարդ դոլարի զենք վաճառել Ադրբեջանին: Եթե ռազմավարական դաշնակից է, եւ մենք ՀԱՊԿ անդամ երկիր ենք, Ադրբեջանը ՀԱՊԿ անդամ չէ, եւ սա ռուսները համարում են բիզնես, դա ուղղակի խայտառակություն է: Կուզեի Ռուսաստանի կողմից ռեակցիան հստակ հասկանալ` սա (նամակը-Մ.Խ.) հայերի կողմից հնչեցվող ահազա՞նգ է ընկալվում, թե հերթական մի աղերսագիր, որին հենց այնպես կարելի է քամահրանքով վերաբերվել», ասաց պատմաբանը:
Մյուս կողմից` մասնագետները, պատմաբանները, քաղաքագետներն այս խնդիրը պետք է միանգամայն այլ հարթության վրա դնեն, եւ այդ նույն ահազանգն իրենք էլ հնչեցնեն եւ ռազմավարական դաշնակցին հիշեցնեն, որ նախկինում ինչպես կայինք կրտսեր եղբոր կարգավիճակով` այսօր այդ կարգավիճակում չենք: «Ազգը» հետաքրքրվեց` եթե անհանգստություններ կան Արցախի հարցի հետ կապված` պատմաբանները կամ այլ ձեւաչափերով ինչու այդ հարցը չեն բարձրացնում, որ անձի մակարդակով եւ նամակի տեսքով հարց բարձրացնելու խնդիր չծագի. «Արցախյան խնդրի այս փակ փուլը ինձ համար անտանելի է դարձել արդեն: Լրագրողներդ շատ տեղին հարցեր եք ուղղում մեզ, մենք չենք կարողանում դրանց պատասխանը տալ, քանի որ տեղեկատվություն չունենք:
Ասվում է, որ նախագահի, արտգործնախարարի եւ մի քանի մասնագետների մակարդակով է քննարկվում այդ հարցը: Ադրբեջանական կողմը ժամանակ առ ժամանակ բացում է փակագծերը, եւ պարզվում է, որ նա արդեն գրպանում ունի այսպես կոչված «գրավյալ տարածքների» վերադարձման հանգամանքը, արդեն Ղարաբաղի նախկին ինքնավար մարզի տարածքի հարց է սակարկել` 5 տարի հետո նրա կարգավիճակը որոշելու համար գաղթականների վերադարձից հետո: Հայաստանում այդ մասին լռություն է: Սա անթույլատրելի է: Պիտի բացել փակագծերը, հանրությունն իմանա, թե ի՞նչ է նախապատրաստվում, եւ ըստ այդմ էլ պետք է հասարակական կարծիք ձեւավորել այս կամ այն լուծման վերաբերյալ»:
Չնայած, ըստ Ա. Մելքոնյանի, Զորի Բալայանը միայն նեղ խնդիր չի դնում` Արցախի խնդիրը: Առհասարակ Ռուսաստանի քաղաքականության ոլորտում Հայաստանը, եւ ի մասնավորի Արցախը ի՞նչ տեղ ու դեր են ունեցել, արդյո՞ք մենք գործոն ենք ռուսական քաղաքականության մեջ: Համենայն դեպս` նամակում ցույց է տրվում, որ 1920-21 թվականներին մենք գործոն չէինք, եւ մեր ազգային պետության շահերն ուղղակի ոտնահարվեցին բոլշեւիկյան Ռուսաստանի կողմից. «Հիմա ահազանգը հնչեցվում է, որ նման բան չկրկնվի այս փուլում: Երբ մենք Արցախյան ճակատում հաղթանակ ենք տարել, մենք պիտի որ այդ հաղթանակի պտուղներից օգտվենք»:
Իսկ Գյուլիստանի պայմանագրի մասին հիշեցումն Ռուսաստանին, ըստ պատմաբանի, ուղղակի ճանաչողական նպատակ է հետապնդում. ապրիլի 24-ի նախօրյակին ամեն անգամ իրեն «Գոլոս Ռոսսիից» զանգահարում են, հարցնելով, թե ի՞նչ է տեղի ունեցել 1915 թվականին հայ ժողովրդի հետ: Սա Ա. Մելքոնյանը խայտառակություն է համարում, քանի որ ամերիկյան հասարակությունը խորհրդարանի մակարդակով եթե չի ճանաչում ցեղասպանությունը, գոնե քննարկման արդյունքում իմացվում է` կա այսպիսի խնդիր, ամերիկյան կոնգրեստը չի ընդունում այդ իրողությունը: Իսկ այն դեպքում, երբ Ռուսաստանը 1995 թվականի ապրիլի 17-ին ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը միաձայն, ռուս հասարակությունը անտեղյակ է ցեղասպանության իրողությունից. «Պիտի իրազեկել մեր ռազմավարական դաշնակցին ու միաժամանակ հիշեցնել` եթե դու ռազմավարական դաշնակից ես, ունես պարտավորություններ Հայաստանի նկատմամբ», եզրափակեց պատմության ինստիտուտի տնօրենը:
