Այս կոլեկտիվ աշխատության մեջ մի քանի հեղինակներ իրենց վերլուծությունն են առաջարկում աշխարհաքաղաքական եւ աշխարհառազմավարական մարտահրավերների վերաբերյալ, որոնց պետք է դիմակայի Հայաստանը՝ իր գոյատեւումը երաշխավորելու համար ավելի ու ավելի թշնամական ու սպառնացող տարածաշրջանային միջավայրում:
Գոյություն ունի՞ արդյոք հայկական ռազմավարական միտք: Այս հարցին պատասխանելու համար Փարիզի Չոբանյան ինստիտուտի տնօրեն Վարուժան Սիրափյանը փորձել է ուրվագծել փաստարկված պատասխան՝ հիմնվելով սեփական հետազոտությունների, ինչպես նաեւ Հայաստանի եւ Սփյուռքի մի շարք փորձագետների եւ Հայ դատի «ուղեկիցների» գործակցության վրա: Բոլորն էլ համամիտ են հայկական պետության թուլացման պատճառների եւ հետեւանքների, նրա քաղաքական եւ դիվանագիտական մեկուսացման, Ցեղասպանության ճանաչման վրա չափազանց երկար ժամանակ կենտրոնացած Սփյուռքի դերի վերաբերյալ այս իրատես եւ անողոք դիտարկմանը: Սփյուռքը բաց է թողել հայկական պետության կառուցմանը մասնակից լինելու եւ հատկապես նրա ժողովրդագրական անկումը նվազեցնելու պատմական հնարավորությունը: Հղում անելով Ֆրանսիական աշխարհաքաղաքական նոր դպրոցի հայր Իվ Լակոստին՝ Վարուժան Սիրափյանը բացատրում է Հայաստանի աշխարհաքաղաքականությունը տարբեր ընկալումներով՝ համաշխարհայինից մինչեւ տեղական մասշտաբներով, հասկանալու շահեկանությունը:
Լինելով հեռանկարային եւ հիմնվելով ուժերի ներկայիս հարաբերակցության վրա, գիրքը նախ տալիս է Հայաստանի հանրապետության ռազմական, տնտեսական, քաղաքական, սոցիալ-մշակութային եւ առաջին հերթին ժողովրդագրական իրավիճակի ներկա պատկերը: Ապա ձեւակերպում է առաջարկություններ՝ մի շարք գոյաբանական բնույթի մարտահրավերների դիմակայելու համար: Այն վերաբերում է բանակի ամրապնդմանն ու բարեփոխմանը, օրենքի գերակայության հաստատմանը (պայքար կոռուպցիայի դեմ), ժողովրդագրությանը, կիբեռանվտանգությանը, կրթությանը, քաղաքացիությանը… Թեեւ հնչերանգն ակադեմիական չէ, սական Հայաստանի իրար հաջորդած ղեկավարներին եւ Սփյուռքի առաջնորդներին ուղղված քննադատություններն օգտակար են՝ մանավանդ որ 2020-ի պարտությունից հետո քննադատական քննություն իրականում տեղի չունեցավ: Այս տարատեսակ եւ տարբեր որակների հոդվածների ընդհանուր գիծն է փաստաբանությունը՝ հօգուտ առկա հայկական տարածքների անձեռնմխելիության, միջազգային հարաբերություններում իրատեսական լինելու կարեւորության (այն է՝ ոչինչ չսպասել Արեւմուտքից), ռուս հովանավորի հետ աշխարհառազմավարական գործընկերության վերանայման՝ սահմանելով ազգային շահերը (հետազոտություն եւ զարգացում, ռազմարդյունաբերական համատեղ համալիր եւ այլն): Եվ պանթյուրքիզմի այս տանջահարող հիշատակումը, որ ժամանակ առ ժամանակ Դամոկլյան սրի պես իջնում է Հայաստանի վրա: Ինչպես իրավամբ նշում է կիպրացի ֆրանսաբնակ պատմաբան Խարալամբոս Պետինոսը, պանթուրքիզմը եւ թուրքական ծավալապաշտությունը Անկարայում կոնսենսուսային կետ են հանդիսանում՝ ում ձեռքին էլ հայտնվի իշխանությունը՝ իսլամիստ-ազգայնական Արդարություն եւ զարգացում կուսակցության, թե՞ աշխարհիկ քեմալականների Ժողովրդահանրապետական կուսակցության:
Այս աշխատության մյուս արժեքը հիմնված է երկու հիրավի մեծ ուժերի՝ Հնդկաստանի եւ Չինաստանի հետ դաշինք կնքելու անհրաժեշտության վրա: Հայաստանը պետք է կարողանա ամրապնդել իր ռազմավարական գործընկերությունը Հնդկաստանի հետ, որը կօգտվի հայկական տարածքից որպես կապի միջոց դեպի Սեւ ծով՝ չինական մետաքսի ճանապարհների հնդկական տարբերակ Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի նախագծի (INSTC) շրջանակներում: Սա է միջազգային հարաբերությունների վերլուծաբան լիբանանահայ Եղիա Թաշճյանի հոդվածի թեման: Այն լրացնում է Հայաստանում «Չինաստան-Եվրասիա» քաղաքական եւ ռազմավարական հետազոտությունների խորհրդի տնօրեն Մհեր Սահակյանի հայ-չինական հարաբերությունների խորացման անհրաժեշտության մասին ուսումնասիրությունը, որտեղ առեւտրային հաշվեկշռի սալդոն լայնորեն թեքվում է Պեկինի օգտին:
Հայաստանի արտաքին քաղաքականության երեսուն տարիների վերաբերյալ Բենիամին Պողոսյանի հոդվածն ի ցույց է դնում այդ տարածքների բնակեցման համար լուրջ ծրագրեր իրականացնելու գործում Հայաստանի եւ Արցախի անկարողությունն, ինչն այնտեղ ստեղծել է աշխարհառազմավարական վակուում, որը Ռուսաստանը մտադիր է օգտագործել ի նպաստ իր շահերի:
Հուսանք, որ նոր սերունդը կկարողանա զբաղվել բոլոր այս թեմաներով: Եվ ե՞րբ կբացվի քաղաքագիտության եւ միջազգային հարաբերությունների ամբիոն Հայաստանի ֆրանսիական համալսարանում:
ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՎՅԱՆ
Փարիզ
Ֆրանսերենից թարգմանեց ԱՐՈՒՍՅԱԿ ԳՐԻՆՈ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆԸ
Ֆրանսիա
