Սամվել Շահմուրադյան. «Անկարելի է գումարով գնահատել այն, ինչ մենք կորցրել ենք»

(Ս. Շահմուրադյան. 1990-1992 թ.թ. Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր: «Գրական թերթում» պարբերաբար լուսաբանել է Սումգայիթյան ջարդերի մոսկովյան դատավարությունը, արդյունքում՝ հեղինակել «Սումգայիթյան ողբերգություն ականատեսների վկայությամբ» գիրքը: Ղարաբաղյան շարժման եւ Արցախյան առաջին պատերազմի տարիներին մամուլում հրապարակել է շարժումը լուսաբանող հրապարակախոսական հոդվածներ: Բազմիցս մասնակցել է մարտական թեժ գործողություններին, զոհվել 1992-ի սեպտեմբերի 11-ին՝ Մարտակերտի շրջանի բնակավայրերի ազատագրման ժամանակ: Հետմահու պարգեւատրվել է Մարտական Խաչ 1-ին աստիճանի շքանշանով):

1915 թվական, Մեծ եղեռն, Արեւմտյան Հայաստան բառերը բավական են, որպեսզի յուրաքանչյուր հայ մարդ սարսուռ զգա, խորանա ինքն իր մեջ, մնա մեն-մենակ: Այդ մեծ ցավը, որ հետապնդում է մեզ, շատ ինտիմ ցավ է, եւ սովորաբար, հայ մարդը դրա մասին ուրիշին չի պատմում, թողնում է այն միայն իրեն:

10 տարեկան էի, երբ 1965 թվականի իրադարձությունները եղան, եւ մենք առաջին անգամ բարձրաձայն արտահայտեցինք մեր ցասումը, մեր ցավը: 10 տարեկանից ի վեր գրեթե ամեն պահ այդ ցավը հետապնդում է ինձ, եւ ես փորձում եմ ելք գտնել: Կա՞ արդյոք ելքը, ի՞նչ անել: Հաշտվե՞լ այն մտքի հետ, որ մենք կորցրել ենք մեր հայրենիքի մեծ մասը ընդմիշտ, հուսա՞լ, որ կգա մի ժամանակ, երբ մենք հնարավորություն կունենանք վերադարձնել մեր այդ հայրենիքը: Ամեն ինչ անորոշ է, իսկ հիմա՝ այս պահին մենք դատապարտված ենք տառապելու:

Մի անգամ, չեմ հիշում ո՛ր ուսումնասիրողի մոտ տեսա մի մեծ թիվ մեր կորուստների: Ուսումնասիրողը փորձել էր գնահատել, թե ինչ կորուստներ ենք մենք ունեցել՝ կորցնելով Արեւմտյան Հայաստանը՝ մեր պատմական հայրենիքի մեծագույն մասը եւ տալով 2 միլիոն զոհ: Մի քանի միլիարդ ֆրանկ էր գնահատել մեր կորստի չափը, եւ ես, ճիշտն ասած, ցնցվեցի՝ ինչպե՞ս թե: Կարելի՞ է գնահատել գումարով այն, ինչ մենք կորցրել ենք: Մի աղբյուրը, մի փոքրիկ ձորակը, երկու ծառը, ինձ թվում է, ավելի թանկ են, քան աշխարհի ամբողջ գանձերը: Մարդ կարող է ստեղծել ամեն ինչ իր ձեռքով եւ մտքով, բայց երբեք չի կարող կերտել հող, այն էլ՝ ինչպիսի՜ հող: Մենք կորցրել ենք մեր բնօրրանը, մեր հայրենիքը, ուր այդքա՜ն, այդքա՜ն սերունդներ են ապրել, աշխատել, ստեղծագործել: Մենք թողել ենք այնտեղ մեր պապերի գերեզմանները, մեր նախնիների շիրիմները, մեր վանքերը, մենք թողել ենք մեր հայրենիքը: Եվ ահա, դատապարտված ենք ամեն օր տեսնել մեր մեծ կորուստը եւս՝ Մասիս սարը:

6 տարեկան տղաս հարցնում է, թե ինչպես են թուրքերը Մասիս սարը տարել մեզնից այնտեղ՝ իրենց մոտ: Նա կմեծանա եւ ամեն ինչ կիմանա: Եվ այդ ցավը գենետիկորեն կանցնի նաեւ իրեն: Բայց մինչեւ ե՞րբ: Աշխարհի պետությունները զբաղված են իրենց առաջընթացով, կյանքը շարունակվում է, մինչդեռ մենք դատապարտված ենք կրելու այդ տանջանքի խաչը:

Հիմա մենք շատ ենք խոսում հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին, եւ նույնիսկ այն գաղափարը, որ մենք կարող ենք նստել թուրքերի հետ բանակցության սեղանի շուրջ, կարծես թե վիրավորական է: Բայց սա արդեն ուրիշ խնդիր է. սա արդեն տնտեսական-քաղաքական խնդիր է, ազգի գոյատեւման խնդիր է: Բայց բանակցելով թուրքերի հետ տնտեսական թե առեւտրական հարցերի շուրջ, ձգտելով հաստատել երկու հարեւան պետությունների միջեւ նորմալ հարաբերություններ (որովհետեւ, պնդում են ոմանք, այդպես է պահանջում Հայաստանի, հայ ժողովրդի շահը), մենք երբեք չենք կարող մոռանալ այն, ինչ կատարվեց 1915 թվականին եւ հետագա մի քանի տարիներին: Երբեք ոչ մի պետություն չի կարող նորմավորել, չափավորել ժողովրդի վիշտը կամ հիշողությունը:

Ուրեմն ես ցանկանում եմ, որ մարդիկ շատ լավ հասկանան. այսօր պետական մակարդակով ձգտելով նորմալ տնտեսական կապեր հաստատել հարեւան Թուրքիայի հետ, մենք բնավ մտադրություն չունենք քաղաքական կամ բարոյական զիջումներ կատարելու: Դրա իրավունքը ոչ ոք չունի: Բայց մենք արդեն այսօր պետք է մտածենք, թե ինչ կեցվածք պետք է ընդունենք՝ միգուցե կարգավորելով մոտ ապագայում հայ-թուրքական հարաբերությունները: Ես ցանկանում եմ շեշտել, որ պետք է հոգեբանորեն էլ պատրաստ լինենք այդ երկխոսությանը, եւ երբեք այդ բանակցությունները, դրանք լինեն թե՛ մասնավոր զրույցներ, թե՛ պաշտոնական, երբեք չպետք է վնասեն մեր ազգի արժանապատվությանը եւ ինքնասիրությանը:

Խոսելով մեր հայրենիք Արեւմտյան Հայաստանի մասին՝ ես, իհարկե, մտածում եմ նաեւ մեր սփյուռքի մասին, մեր ազգի կեսի մասին, որը ցրված է աշխարհով մեկ եւ չունի իր ոտքի տակ հարազատ հողը: Մանավանդ նրանք են ավելի ցավագին ընդունում գործող իշխանության դիքորոշումը հայ-թուրքական հարաբերություններում:

Չափից ավելի վտանգված է այսօր Հայաստանը, այսօր չափից դուրս բարդ են Հայաստանի առաջ ծառացած խնդիրները, մենք, ասես, մարտնչում ենք միանգամից մի քանի ռազմաճակատում, եւ ոչ ոք իրավունք չի տվել բացելու մի նոր եւ ավելի ծանր ռազմաճակատ այս պայմաններում:

Մտածելով Արեւմտյան Հայաստանի մասին՝ ես չեմ կարող չանդրադառնալ Արցախին, որովհետեւ Արցախն այսօր ինձ համար հայրենի տարածք է, որն իր մեջ մարմնավորում, խորհրդանշում է բոլոր մեր կորուստները: Թե՛ Մուշը, որտեղ ապրել են իմ պապերը, թե՛ Կարինը, թե՛ Սասունը, թե՛ Ալաշկերտը: Ահավասիկ, վերջին մի խլյակը հայկական հողի՝ թշնամու ձեռքին, եւ այնտեղ հայեր են ապրում, ի տարբերություն Արեւմտյան Հայաստանի, հայկական դպրոցներ կան, հայ կյանքն է այնտեղ շարունակվում, եւ մենք, պայքարելով Արցախի համար, պետք է մտածենք, որ փրկում ենք կորստից վերջին այս հողակտորը:

ՏԵՂԵԿԱՆՔ. Սամվել Շահմուրադյանի՝ վերը բերված խոսքը հնչել է Հայաստանի  Հեռուստառադիոպետկոմի Երիտասարդական հաղորդումների խմբագրության 1991 թ. ապրիլի 24-ի ռադիոհաղորդման ընթացքում:

Նյութը տրամադրել է հաղորդման հեղինակ եւ խմբագիր ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ