Ֆրեզնոյի (Կալիֆոռնիա) պետհամալսարանի հրատարակչությունը անգլերեն լույս է ընծայել իր հայկական շարքի 20-րդ հատորը` «Death Marches Past the Front Door: Clara and Frittz Sigrist-Hilty, Swiss Eyewitnesses to the Armenian Dante-Inferno in Turkey (1915-1918)» (Մահվան շարասյունը անցավ տան առաջով: Թուրքիայում Դանթեի հայկական դժոխքի ականատեսը դարձած շվեյցարացի զույգի` Կլարա Հիլտիի եւ Ֆրից Զիգրիստի վկայությունները) խորագրով: Հատորի հեղինակն է Մոնրեալի (Կանադա) ՄքԳիլ համալսարանի գերմանական բանասիրության հմուտ մասնագետ դոկտ. Դորա Սագայանը: Գիրքը խմբագրել են «Հայկական շարքի» գլխավոր խմբագիր` Բառլոու Տեր-Մկրտիչյանը եւ Զարեհ Ճգնավորյանը:
«Այս 20-րդ հատորը կարեւոր ներդրում է հայագիտության եւ ցեղասպանագիտության բնագավառում: Շվեյցարացի զույգի ցարդ անհայտ պատմությունը եզակի հավելում է, նոր բացահայտում 1915-ի իրադարձություններին,- նշել է Տեր-Մկրտիչյանը:- Դոկտ. Սագայանը անգնահատելի աշխատանք է կատարել»:
Պատմությունը հետեւյալն է. իրենց հարսանիքի եկեղեցական արարողությունից հետո ինժեներ-շինարար Ֆրիցն ու բուժքույր Կլարան Վարդենբերգից (Շվեյցարիա) գնացքով, Բալկանների պատերազմական գոտիներից անցնելով մեկնում են հարավարեւելյան Թուրքիա, որտեղ ճիշտ է մեղրամիսը անցկացնելու հարմար վայր չէր, բայց Ֆրիցի աշխատանքն էր այնտեղ: Նա 1910-ից աշխատում էր Բաղդադի երկաթուղու կառուցման վրա: Կոնստանդնուպոլսում կարճ կանգառից հետո, զույգը մի քանի ամսից մնում է Էնթիլլիում, ապա հաստատվում եւ երեք տարի անցկացնում Քելլերում: Թուրքիայում տեղավորվելուց անմիջապես հետո սկսում են հայերի տարագրությունները, եւ հազարավոր հայեր անցնում են մոտակա լեռան լանջին գտնվող իրենց տան դռան առջեւով: Նրանք երեք տարի ականատես են լինում իրենց խոսքերով` «մարդկային լույսի աստիճանական խավարմանը այդ զառիթափ կիրճում»: Հալեպ կատարած իրենց կարճատեւ ուղեւորության ընթացքում այցելում են Կաթմայի (Ղաթմայի) համակենտրոնացման ճամբարը եւ հասկանում, որ Քելլերում իրենց տեսած մարդկանց երթերը կանխամտածված զանգվածային սպանության բաղկացուցիչ մասերն են: Տպավորությունն ամրապնդվում է նաեւ այն փաստով, որ երկաթգծի կառուցմանը մասնակցող բազմաթիվ հմուտ հայեր նույնպես ստիպված են լինում մաս կազմել մահվան այդ շարասյուներին: Կլարան գրի է առնում այդ բոլորը իր ծոցատետրում: Ապա գրում հուշագրության իր տարբերակը: Ֆրիցն իր հերթին երկու պատմություն եւ մեկ նամակ է գրում:
Դոկտ. Դորա Սագայանը ուսումնասիրելով շվեյցարական արխիվները եւ հիմնվելով Հայկ Արամյանի 1971-ին հրատարակված հուշագրւթյան վրա, հրաշալիորեն է հյուսում իր «արկածախնդրային ժանրի պատմությունը», թե ինչպես 1916-ին Զիգրիստ-Հիլտի զույգը մահվան ճիրաններից փրկում է իրենց պահեստարանի պատասխանատու Արամյանին:
Սագայանի գիրքը բաղկացած է երեք մասից: Պատմում է երեք անհատների` Ֆրիցի, Կլարայի եւ Հայկ Արամյանի պատմությունները, որոնք իրական կյանքի ցավերն ու տառապանքը նկարագրելով՝ նաեւ քրիստոնեական բարեսրտության եւ կարեկցանքի մասին են արտահայտվում:
Դորա Սագայանը գերմանական բանասիրության բնագավառում դոկտորական է պաշտպանել Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետհամալսարանում: Գերմաներեն է դասավանդել Երեւանի Պետհամալսարանում, որտեղ եւ դարձել է Օտար լեզուների ամբիոնի վարիչը: Կանադա տեղափոխվելով շարունակել է մանկավարժական աշխատանքը ՄքԳիլ համալսարանում: Այնուհետեւ խորացել է հայագիտության մեջ: Գրել է, խմբագրել է եւ թարգմանել ավելի քան 30 հատորներ ինչպես գերմանական բանահյուսության, այնպես էլ հայագիտական ուսումնասիրությունների վերաբերյալ: Հրատարակել է նաեւ իր մորական պապի` դոկտ. Կարապետ Խաչերյանի ականատեսի վկայությունները` 1922ի Զմյուռնիայի աղետալի դեպքերի մասին, որը թարգմանվել է աշխարհի ինը լեզուներով:
Պատրաստեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
