Գյուտ Խաչին Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու կարեւոր տոներից է: Ամեն տարի թե՛ եկեղեցին եւ թե՛ մեր հավատացյալ ժողովուրդը նշում են այդ տոնը: Հիսուսի խաչի գտնվելու պատմությունը քրիստոնեական ամենագեղեցիկ ավանդություններից մեկն է:
Գիտենք, որ 327 թվականին Կոստանդին Կայսեր մայր Հեղինեն Հիսուսի խաչափայտը գտնելու նպատակով գնացել է Երուսաղեմ: Գիտենք նաեւ, որ Հուդա անունով մի հրյա օգնել է այս հարցում եւ աղբանոցի վերածված Գողգոթայից գտնվել է երեք խաչ: Այս պատմության ամենատպավորիչ մասը, կարծում եմ այն է, որ երեք խաչերից սրբազան խաչափայտը որոշելու համար մի մահացած պատանու կարգով դրել են խաչերի վրա: Եվ, ով զարմանք, Քրիստոսի խաչափայտի վրա պատանին հարություն է առել…
Մեր պատմությունը, սակայն, ուղղակիորեն կապ չունի այս գեղեցիկ ավանդության եւ Երուսաղեմի հետ: Այն վերաբերում է մեր ընտանիքին եւ մեր սիրելի ծննդավայր Գյումրի քաղաքին:
Վերջերս Գյումրի գնալը դյուրացել է: Արագընթաց տաքսիները ժամ ու կեսում տեղ են հասցնում: Մայրաքաղաքի քաոսային մթնոլորտում նստում ես մեքենա եւ կարճ ժամանակ անց հայտնվում բոլորովին ուրիշ միջավայրում: Կարծես տաքսին «ժամանակի մեքենան» լինի. քեզ հետ է տանում 50-70-100 տարի: Թվում է ժամանակը իշխանավայել նվեր է արել, ջնջել է ժամ ու պատարագ, օր ու թվական, եւ դու անցյալը վերաձեւելու հնարավորություն ես ստացել:
Ազգականիս՝ Գառնիկ Սարգսյանի հետ որոշել էինք հարմար առիթով այցելել Գյումրիում գտնվող Շիրակի Երկրագիտական թանգարան: Թանգարանը մեր տանը շատ մոտ է՝ Թումանյան փողոցով երկու խաչմերուկ վերեւ: Վերջապես օրը եկավ եւ մենք քաղաքին վերաբերող հարցեր քննարկելով հասանք թանգարան: Ջերմ ընդունելությունից, ծանոթությունից հետո, ֆոնդապահ Արմենը մեզ ուղեկցեց թանգարանի պահոց: Նշենք, որ այս թանգարանը տասնամյակներ շարունակ համապատասխան շենք չունի: Մի քանի սերնդի աշխատակիցների ջանքերով հավաքված մշակութային հսկայական հարստությունը չի ցուցադրվում: Տեղ չկա: Ուստի հավաքածոն այստեղ ավելի «պահեստավորված» է, սպասում է բարենպաստ ժամանակների:
Բազմաթիվ դարակների վրա դասավորված առարկաներից ոմանց ուշադրություն դարձնելով մենք շարժվեցինք առաջ: (Արմենը մեր ուշադրությունն էր հրավիրում առավել կարեւոր գտածոների վրա): Շիրակի տարածաշրջանից գտնված հնագիտական առարկաներ, մամոնտի ոսկորներ, կարպետներ, գորգեր, կիրառական-կենցաղային առարկաներ համախմբված եւ կանոնավոր դասավորված էին կողք-կողքի:
Երբ անցանք հաջորդ սենյակ, ուշադրությունս գրավեց իմ հետաքրքրությունների ոլորտում գտնվող պղնձեղենը՝ ջրամաններ, կլկլակ, բաղնիքի թասեր եւայլն: Մի բաղնիքի թաս առավել հետաքրքրական թվաց: Այն չափով բավական մեծ էր եւ հիշեցնում էր Կիլիկիայի հայերի պատրաստած թասերը: Մինչ թասի հատակին դրոշմված նախշերն էի նայում, Արմենը ուշադրությունս ուղղեց պատից կախված խաչի վրա: Այն բավական մեծ էր, գրեթե մեկ մետր բարձրություն ունէր: Գույնը մուգ՝ գրեթե սեւացած: Այն փառավորապես բազմել էր պատին: Երբ խաչին թռուցիկ հայացք նետելով անցնում էի հաջորդ սենյակ՝ Արմենն ասաց, – Էս խաչը Թոքմաջյաններն[1] են բերել թանգարան:
Զարմանքով կանգ առա եւ փորձեցի ինչ-որ բան հիշել: Խաչի մասին ոչինչ չգիտեի: Մեր մեծերից որեւէ պատմություն, ակնարկ չեր եղել այդ մասին: Վերադարձա խաչի մոտ եւ փորձեցի ավելի ուշադիր նայել: Ընդհանրապես առավել ծանոթ ճաճանչավոր խաչերը ուրիշ կառուցվածք ունեն: Սովորաբար ճառագայթները տեղադրվում են խաչի թեւերի հատման մասում, միեւնույն կենտրոնից են ճառագում չորս կողմ, լցնում թեւերի միջեւ ընկած տարածությունը: Այս դեպքում թեւերի ծայրերին կուտակված ճաճանչները բավական անսովոր տեսք էին տալիս խաչին: Պարզվեց, որ ճաճանչները բռոնզաձուլ են: Հետաքրքրական էր նաեւ այն, որ ճաճանչների հիմնամասում երեքական հրեշտակների գլուխներ կային:
Անցանք մի քանի սենյակ եւս եւ մեր շրջայցը ավարտվեց: Երբ վերադարձանք գրասենյակ, խնդրեցի հանել գույքացուցակը եւ փորձեցի ավելին իմանալ «մեր» խաչի մասին: Պարզվեց հետեւյալը. ըստ արձանագրության՝ խաչը իր հետ Կարինից (Էրզրում) Գյումրի է բերել մեր նախապապը, 1828 (1830)-ին: Անունը գրված չէր: Սակայն պարզ էր, որ նա եղել է Գյումրիում հայտնված առաջին Թոքմաջյանը՝ ձուլագործ Աղաջանը: Պարզվեց, որ նա խաչը բերել է հետագայում եկեղեցու վրա տեղադրելու նպատակով: (Պարզ է, որ Էրզրումի շրջանից այն հայերը, որոնք ապաստանելու էին Ռուսական տիրապետության տակ, կառուցելու էին ոչ միայն բնակավայրեր, այլեւ՝ եկեղեցիներ):
Սակայն Գյումրիում կառուցված եկեղեցիները չափով մեծ էին եւ, ըստ երեւույթին, այս խաչը տեղադրելը հարմար չի նկատվել: Ակնհայտ է, որ մասսայական գաղթի ժամանակ Աղաջանի խաչը հանվել է մի այլ՝ չափով համեստ կառույցի վրայից (թերեւս՝ զանգակատան): Միաժամանակ կարող ենք ենթադրել, որ այս խաչը Աղաջանին կամ իր ընտանիքին պատկանող վարպետի գործ է: Ըստ երեւույթին նա վճռել է խաչը չթողնել թուրքերին: Նույնկերպ, եկեղեցուն եւ մեր մշակույթին վերաբերող մի շարք արժեքավոր առարկաներ մեր հայրենակիցները ի գին մեծ դժվարությունների տեղափոխել են Արեւելյան Հայաստան: (Ուղեկցիս՝ Գառնիկի նախնիները եւս Շիրակում հաստատվել են 19-րդ դարում: Նրանք եւս եկել են Արեւմտյան Հայաստանից: Ի միջիայլոց նրա նախապապը իր հետ Երկրից բերել է մի չափազանց արժեքավոր ձեռագիր ավետարան, որը պահվում է Հացիկ գյուղում): Կարծում եմ այս հարցում նշանակություն է ունեցել ոչ միայն եկեղեցասիրությունը, այլեւ խաչի իրենց պատրաստած լինելու հանգամանքը: Ինչպես նշեցի՝ խաչին ինքնատիպություն հաղորդող հիմնական մասը՝ ճաճանչները ձուլված են բրոնզից: Իսկ Աղաջանը, ինչպես իր նախնիները եւ հաջորդները, հայտնի էր որպես ձուլագործ:
Ըստ գույքացուցակի տվյալների, խաչը մի շարք առարկաների հետ թանգարան է մուտքագրվել 1959 թվականին: Փաստորեն Երկրից եկած եւ նպատակին չծառայած խաչը Աղաջանից փոխանցվել է իր որդի Օհաննեսին, ապա՝ անցել նրա որդիներին: Օհաննեսի միջնեկ որդի Հայկն է այն բերել թանգարան:
Մեր նախապապ Աղաջանի մասին գրեթե բան չգիտենք: Նրա տապանաքարը գտնվում է Գյումրիի հին գերեզմանատանը, Թոքմաջյաններին վերաբերող գերեզմանաքարերից ամենահինն է: Միայն այսքանը: Սակայն երկրից բերված խաչի այս պատմությունը իր անունին, իր հիշատակին, մի արտասովոր կերպարանք տվեց:
Մեծապես տպավորված եւ շնորհակալությամբ դուրս եկանք թանգարանից: Գառնիկի հետ լուռ քայլում էինք մաքուր եւ կիսադատարկ Թումանյան փողոցով: Ժամանակը կորցրել էր իր նշանակությունը: Մտովի հետ գնացի: Տարիներ առաջ Սիրիայում, խաչ նախագծելու մի քանի առիթ էր եղել: Առաջինը Հալէպի Հայ Ավետարանական համայնքի Պեթել եկեղեցու համար էր: Ապա Քեսապի շրջանի Գարադուրան գյուղի նորակառույց Առաքելական Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու համար: Այստեղ երկու խաչ կանգնեցվեց, մեկը գմբեթի, մյուսը՝ զանգակատան վրա: Ապա Գամիշլիի Առաքելական Սուրբ Հակոբ եկեղեցու համար՝ երկու խաչ: Մեկը զանգակատան, մյուսը գմբեթի համար: Սիրիայի նախապատերազմյան շրջանն էր, հայ համայնքը իր փառքի օրերն էր ապրում: Խաչերը փառավորապես բազմեցին իրենց տեղերը, սակայն վերահաս պատերազմը կիսատ թողեց եկեղեցու վրա ընթացող աշխատանքները:
Հիշեցի այն բազմաթիվ հանդիպումները, որոնց ընթացքում քննարկվում էին պատրաստվելիք խաչերի ձեւը, չափն ու գույնը, նույնիսկ թեւերի քանակը (՞): Հիշեցի Հալեպի երկաթագործ վարպետներին, որոնք հմտորեն իրագործում էին թղթի վրա գծված պարզ ու բարդ ձեւերը: Այդ օրերը եւս անվերադարձ անցել են:
Ինչպես արդեն նշել էի, մեր տունը՝ Արմենակ պապի տունը, մոտ է թանգարանին: Աննկատ հասանք փայտե դռանը: Գառնիկն էլ էր մտազբաղ: Չէի ուզում ուղղակի հրաժեշտ տալ նրան: Հարցրեցի.
– Մեր ժողովուրդը Գյուտ Խաչին ե՞րբ է տոնում:
– Չորս տոն ունենք Խաչի հետ կապված: Գյուտ Խաչին հոկտեմբերի վերջին է տոնվում: 327 թվականին Բյուզանդիաի կայսր Կոստանդինի մայր Հեղինեն…
– Այսօր ամսի քանի՞սն է:
– Օգոստոսի 15-ը, ինչո՞ւ, ի՞նչ տարբերություն,- հարցրեց Գառնիկը:
– Գիտե՞ս, ինձ թվում է այս օրը սովորական օր չէ, այս օրը մեր ընտանիքի «Գյուտ Խաչի»ն է:
ՀՐԱԶԴԱՆ ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ
Հնագետ, ձեռարվեստագետ, ասեղնագործության մասնագետ
[1] Թոքմաջի թուրքերեն նշանակում է ձուլագործ:
