Ցորենի հարցը, կարելի է անվարան նշել, երկիր մոլորակի գլխավոր հոգսերի ու խնդիրների առաջնագծում է հայտնվել, թեեւ հաց-հանապազօրյան բոլոր ժամանակներում է մարդկության ուշադրության կենտրոնում գտնվել: Այն հայերիս համար առավել մտահոգիչ է, քանզի երբեւէ անգամ նվազագույն ինքնաբավություն չենք ունեցել, թեեւ առկա է այն լուծելու համար անհրաժեշտ հողա-ջրա-ջերմային ողջ կարողունակությունը, հավելյալ` քարից հաց արարելու մասին մեզանում արմատավորված մոտեցումը:
Ավաղ, իրական հարաբերություններում վիճակն առավել քան մտահոգիչ է, որը տարօրինակորեն թե ցավալիորեն չի նկատվում հայաստանաբնակներիս կենսական պարենային ապահովության ու անվտանգության համար պատասխանատու կառույցների կողմից: Յուրաքանչյուր օր գործադիր մարմինների ու ԱԺ-ում մեծամասնություն կազմող խմբակցության ներկայացուցիչների կողմից կարծիքներ են հնչեցվում ու տարածվում, որ ՀՀ-ում հացի խնդիր չի կարող լինեն: Պարզ չէ միայն նման ինքնավստահության երաշխավորը. այն անհրաժեշտ քանակի ցորեն արտադրելու համար կոչված ու նաեւ պատասխանատու գործադիրի կառույց ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությո՞ւնն է, թե՞` ինչ-որ հրաշագործ, որը հիմա օլիգարխից գործարարի է անվանափոխվել: Թե ինչքան է ՀՀ 3 մլն փոքրից-մեծ բնակչության հացահատիկ ցորենից ստացվող սննդատեսակների պահանջ-անհրաժեշտությունը, այս մասին ոչ ոք չի նշում: Համաշխարհային առումով այն 100-130 կգ է ալյուրի տեսքով, որը ստանալու համար պահանջվում է 140-170 կգ որոշակի խոնավության հիմնականում ցորեն: Օրինակ 2018-ին ցորենի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է 734 մլն տոննա, որի 131 մլն տոննան` Չինաստանում, 100 մլն տոննան` Հնդկաստանում, 72 մլն տոննան Ռուսաստանում, 51 մլն տոննան ԱՄՆ-ում, 36 մլն տոննան Ֆրանսիայում: 1 բնակչի հաշվով ստացվում է տարեկան համապատասխանաբար 100 կգ, 90կգ, 500կգ, 160կգ եւ 600կգ: Այստեղ հարկ է հիշել, որ հիշյալ 5-յակի երկրները ցորենից զգալիորեն մեծ քանակներով բրինձ ու եգիպտացորեն են արտադրում. մասնավորապես Չինաստանում 212 մլն տոննա բրինձ ու 257 մլն տոննա եգիպտացորեն, Հնդկաստանում` 172 մլն տոննա բրինձ, իսկ ԱՄՆ-ում եգիպտացորենի հատիկի բերքը մոտենում է 400 մլն տոննայի:
Տարօրինակորեն թե ցավալիորեն մեզանում միայն աշնանացան ցորեն է աճեցվում, որի 2021 թվականի բերքը հազիվ կազմել է 97 հազար տոննա, 1 բնակչի հաշվարկով գրեթե աննշան 32 կգ, երբ համաշխարհային միջինը 90 կգ է: Ընդունված կարծիք կա, որ ազգություն, մաշկի գույն ու կրոն չճանաչող առեւտուրը գնողունակ որեւէ մեկին չի անտեսի, կվաճառի ինչ եւ ինչքան պահանջվում է: Բայց արդյո՞ք սա է այն միջոցը, որով պետք է առաջնորդվի հայկական պետությունը, երբ 500-600 հազար տոննա ցորեն մշակելու համար երկիր մոլորակի շատ պետություններում օգտագործում են 80-100 հազար հեկտար վարելահող, ՀՀ-ում առկա վարելահողերի ընդամենը 20 տոկոսը:
Սա՛ է իրողությունը, պարոնայք պատասխանատուներ ու կառավարիչներ, որը դուք փոխարինում եք գրեթե ոչինչ չասող պատճառաբանություններով ու արդարացումներով: Ներկրումերի հնարավորությամբ գոհանալը խնդրի լուծում չէ, քանզի գործընթացը կարող է նաեւ բախվել անհաղթահարելի խոչընդոտների ու արգելքների, երբ աջակցություն ստանալու տարբերակ պարզապես չի լինի: Ահա ինչու են անգամ գերհզոր երկրները իրենց պահանջարկից զգալի մեծ քանակներով հացահատիկ մշակում ու պահեստավորում, երբ մենք հասցնում ենք եղած աննշան քանակներից անգամ օղի թորել, լիտրը 15.000 դրամով վաճառել:
Եվ հարցը` ինչո՞ւ ենք մենք մեզ անճարի ու անօգնականի վիճակի դատապարտել, հնչում է ինքնաբերաբար: Թերեւս նման վիճակ էր 1960-70-ականներին Չինաստանում, երբ նաեւ պարենային խնդրի հետ կազմած արգելեցին երկրորդ երեխայի ծնունդը: Շուրջ 30 տարի է այն հաղթահարվել է, երբ այս երկրում 1 բնակչի հաշվով արդյունավետ գյուղգործունեություն իրականացնելու վարելահողը 800 քմ է, ՀՀ-ում` 1500 քմ:
Անշուշտ ցորենի արտադրությունը միայն հացի պատրաստումով չի ավարտվում, այն օգտագործվում է նաեւ մակարոնեղենի ու հրուշակեղենի արտադրություններում, որոնք տասնյակ հազարավոր տոննաներ են կազմում: Այն կարծիքը, թե հայերս հացի մեծ քանակներ օգտագործողներ ենք, թերեւս քննարկման խնդիր է, քանզի ասենք եվրոպացիների սննդակարգի պարտադիր բաղկացուցիչներ են հանդիսանում պիցցան ու բուրգերը, այլեւայլ հոտ-դոգերն ու պաստաները:
Դիտարկելով ցորենի արտադրության համաշխարհային վիճակագրությունը, նկատում ենք, որ ակնկալվող պահանջարկից ավելի այս մշակաբույսի արտադրությունը հաճախ հանդիպող փաստ է, մի տեսակ` ձեռքի հետ իրականացվող գործընթաց: Ասենք, ոչ մեծ տարածքով Դանիան յուրաքանչյուր տարի մինչեւ 12 մլն տոննա հացահատիկ է արտադրում:
Ավա՜ղ, լրագրային էջն այն տարածքն չէ, որ հարկ է տնտեսավարման մանրամասներից խոսել, երբ ՀՀ կառավարությունում նշում են, որ ըստ, ասենք, միջազգային կառույց ՖԻՏՉ-ի գնահատականի, ՀՀ տնտեսությունը կայուն է: Պարզվում է նման արդյունք ստանալը խաղ ու պարից էլ հեշտ է: Երկրի իրական ՀՆԱ 12 մլրդ դոլարը բազմապատկում ես 3.38-ով եւ վերջ: Ստացված գումարները հաշվարկվում են հաշվի առնելով Հայստանում ԱՄՆ-ի դոլարի գնողունակության համարժեքության ցուցանիշը. ՀՀ-ում 1 ԱՄՆ դոլարը իր գնողունակությամբ համապատասխանում է 3.38 դոլարին ԱՄՆ-ում: Թվաբանությունը չեմ շարունակում ընթերցողի ներվերը խնայելու նպատակով:
Ահա ինչպիսի Հայաստանում ենք ապրում:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
22.03.2022թ.
