«Մենք ենք, մեր սարերը». Աբսուրդ հայկական երգիծանքն իր քիթն է տնկում Խորհրդային Ռուսաստանի վրա
Հեռավոր սարի լանջին, հեռու բուռն 1960-ականներից, միամիտ հովիվները զայրացնում են ոստիկանությանը իշխանության եւ պետության մասին այս նրբիմաստ ֆիլմ-այլաբանության մեջ։
Եթե երբեւէ եղել է հայկական կինոյի նոր ալիք կամ հայկական աբսուրդի ժանրի ալիք, ապա 1969 թվականի այս աշխույժ եւ դառնաքաղցր ֆիլմը, որը ներկայումս վերաթողարկվել է «Կլասիկի» առցանց հարթակում որպես հայ կինոյի սեզոնի մաս, կլինի առաջատարների շարքում։ Ֆիլմի սցենարը գրել է հայ գրող Հրանտ Մաթեւոսյանը սեփական վիպակի հիման վրա, իսկ բեմադրիչը Հենրիկ Մալյանն է։ Այս նրբիմաստ, դժվար ընկալելի ֆիլմ-այլաբանությունը իշխանության եւ պետության մասին է։
Ֆիլմի սկիզբն ազդարարող անսպասելի հնարքը պարզապես փայլուն է.1960-ականներին տեղի ունեցած՝ հասարակությանը հուզած բոլոր իրադարձությունների (փոփ երաժշտություն, պար, սպորտ) մոնտաժի խելացնոր ռիթմով։ Այս ամենը հանկարծակի անհետանում է՝ բախվելով հայկական լեռնաշխարհի գյուղական կյանքի լուռ ու հանդարտ իրականությանը, որտեղ չորս հովիվներ ապրում են այն նույն ասկետիկ, դժվարին կյանքով, ինչ իրենց նախահայրերը․կատակասեր, անհանգիստ Իշխանը (Ֆրունզիկ Մկրտչյան), դյուրագրգիռ Պավլեն (Խորեն Աբրահամյան), մելամաղձոտ այրի Ավագը (Ազատ Շերենց) եւ համալսարանի շրջանավարտ Զավենը (Արմեն Այվազյան), որը սովորություն ուներ ոչխար մորթելիս արտասանել Շեքսպիրի Օթելլոյի հետեւյալ խոսքերը․ «Մի անգամ Հալեպում…. մի շուն տաճիկ ծեծում էր մի վենետիկցու եւ հայհոյում էր իմ ազգը։ Ես բռնեցի այդ թլպատված շան կոկորդը … եւ կտրեցի ահա այսպե՜ս»։ Այս տողերն արձագանք էին գտնում այն հայերի շրջանում, որոնք համարձակվում էին ցեխ շպրտել խորհրդային կարգերի վրա։
Մի գիշեր խիստ մրսած եւ քաղցած Իշխանը գտնում է մոլորված եւ, ըստ երեւույթին, անտեր ոչխարներ եւ մորթում է դրանք՝ իր եւ սարալանջին ցրտից դողացող իր ընկերների համար խիստ ցանկալի խորովածը պատրաստելու համար։ Բայց այստեղ նրանց է մոտենում մեկ այլ հովիվ՝ Ռեւազը (Արտավազդ Փելեշյան) եւ հարցնում, թե նրանք չե՞ն տեսել իր մոլորված ոչխարներին։ Ծաղրը, արհամարհանքը եւ շփոթմունքը միախառնելով՝ Իշխանը եւ մյուսները հայտնում են կատաղած Ռեւազին, որ կերել են իր ոչխարները եւ նրան բավարար չափով գումար են վճարում դրա դիմաց։ Ռեւազը թողնում-հեռանում է։
Հաջորդ օրը Ռեւազի տուն է այցելում մի կպչուն ոստիկանական տեսուչ (Սոս Սարգսյան), որը տարակուսած եւ կատաղած է այն փաստից, որ Ռեւազը չի ցանկանում դատարան դիմել։ Այս ոստիկանը իր առջեւ հանցագործությունը բացահայտելու եւ հանցագործներին պատասխանատվության ենթարկելու խնդիր է դնում․ նա չի հանդուրժի հովիվների շրջանում այս քաոսային ասեկոսեների պարզունակ աշխարհը եւ նրանց կպարտադրի Խորհրդային պետության ռացիոնալ տեխնոկրատական հզորությունը՝ դա հաճախ անելիս բռնկվելով ու իր զայրույթն արտահայտելով ռուսերենով։ Սակայն անհրաժեշտ է, որ բոլոր չորս վկաները հստակ ցուցմունքներ տան, ներկայացնեն հանցանքի մանրամասն նկարագրությունը, խոստովանություններ կամ վկաների հստակ հայտարարություններ անեն։
Սակայն դա պարզապես անհնար է։ Հովիվները խուսափողական պատասխաններ են տալիս, հեգնում են ու շաղակրատում, դե իսկ տեսուչը, որպես գաղութային կառավարիչ, որն աստիճանաբար բնիկ է դառնում, գնալով ավելի քիչ է հակված շարունակելու գործը։ Վերջապես, հինգ տղամարդու կողմից սարերում բեմադրված դատավարության ընթացքում նրանք իրենց բողոքն են հայտնում ընդդեմ խորհրդային պետության, որն իրենցից խլում է իրենց աշխատանքն ու արտադրանքը, տվյալ դեպքում՝ ոչխարները, եւ որտեղ նորմայից որեւէ շեղում դիտվում է որպես մի տեսակ գաղափարական գողություն։
Այս ֆիլմը լի է նուրբ սրամտությամբ եւ իմաստուն հումորով։ Այն մի տեսակ ձեն-բուդդիստական երգիծանք է՝ հասցեագրված օրենքին ու կարգերին։ Միլիցիոները նաեւ զբաղվում է մի գործով, որտեղ մի մարդ մեղադրվում է հարբելու համար տուգանք վճարելու նպատակով իր կնոջ ամուսնական մատանին գողանալու մեջ եւ ուղարկվում է աշխատանքային գաղութ։ Երբ խոսք է լինում խորհրդային պետության մասին, մասնավոր ամուսնական հարցեր գոյություն չունեն, եւ նույնիսկ սրա մասին պնդելը լուրջ իրավախախտում է։ Եվ վերջապես, այս ոչխարներն ինքնին հակասական խորհուրդ ունեն․ արդյոք նրանք իշխանությունների թելադրած կոնֆորմիզմի կողմնակի՞ցն են, թե՞ վայրի, անսանձ ու անկառավարելի են։ Ֆիլմն ունի խորիմաստ քաղաքական ուղերձ։
Փիթեր Բրոդշոու
«Գարդիան», Լոնդոն, մայիսի 9, 2022։
Անգլերենից թարգմանեց ԼՈՒՍԻՆԵ ՂԱԼՈՒՄՅԱՆԸ
