Իմաստաբանական բառարան

Հայհոյանք եւ հանդիմանանք

Սովորաբար մարդիկ այն ժամանակ են հայհոյում, երբ, անզորությունից ելնելով, ստիպված են դիմելու լեզվի օգնությանը: Հենց այդ պատճառով էլ անզոր մարդիկ իրենց ասելիքն արտահայտելու համար հենարան են փնտրում սոցցանցերում եւ տարբեր հարթակներում:

 Մի քիչ հայհոյանքի արմատների մասին.

Ենթադրում եմ, առաջին հայհոյանքը հնչել է այն ժամանակ, երբ նեանդերթալյան որսորդը, իր հետապնդած որսին չհասնելու պատճառով, մոտավորապես դունչը խաղողին չհասած աղվեսի նման, քթի տակ մռթմռթացել է: Հետագայում եւ աստիճանաբար այդ մռթմռթոցներն այլափոխվել ու դարձել են կիսահոդաբաշխ բառեր, որոնց էլ մեր պապերը հայհոյանք են անվանել: Շտապում եմ բոլորիդ հանգստացնել, որ «ՀԱՅհոյանք» բառը ՀԱՅ էթնոսի կազմավորան որեւէ փուլի հետ կապ չունի, եւ «աղաղակ», «բառաչ», «ճռռոց» եւ … բառերի նման ստեղծվել է բնաձայնությամբ: Վկան՝ մեզ հետ բազում ընդհանրություններ ունեցող հարեւան իրանցիներն են, որոնք մեզանից անկախ, հուսալքումից առաջացած կիսահոդաբաշխ մռթմռթոցները ձեւակերպել են ՀԱՅԱՀՈՒՅ (hayahuy) տեսքով, որը պարզապես աղմուկ է նշանակում:

Նույնը չի կարելի ասել հայհոյանքի հոմանիշ «քֆուր» բառի արմատների մասին, որը թեեւ ծագումնաբանորեն արաբերեն kufr (քուֆր) արմատից է, սակայն մեր լեզվի մեջ հայտնվել է հայհոյանքների ինստիտուտը կատարելության աստիճանի հասցրած թուրք էթնոսի միջնորդությամբ:

Թուրքերենի հայհոյաբանական բառապաշարի հարստության մասին է վկայում այդ լեզվի մեջ խոր արմատներ ունեցող 6 տառից բաղկացած ու «ս» հնչյունով սկսվող հայտնի հայհոյանքը, որը մեր քաղաքական բառապաշարում օգտագործվում է նաեւ «հեռացիր» կամ «չքվիր» իմաստով:

Հայհոյել իմաստով նշված արաբերեն արմատից առաջացել է հայերեն «քֆրտել» բայը, իսկ «քֆրել» բայից դրափոխված տեսքով՝ «քրֆել»:

Ի դեպ, հայերենում կա նաեւ «քֆուր դնել» արտահայտությունը, որը միանգամայն հայկական երեւույթ է: Դրա պարզ օրինակներից է երեխաների բառապաշարում գոյություն ունեցող ՄՄԶ-ՊՊԶ արտահայտությունը, որը «հորից մորից զրկվի, պատի տակին չորանա» հապավման հնչյունափոխված ձեւն է եւ կիրառվում է խաղի կանոնները չպահպանող՝ դաղալ մարդկանց վրա «քֆուր դնելու» նպատակով:

Ի դեպ, հայհոյանքների ինստիտուտի կատարելության աղյուսակում թուրքերը մի սանդղակով զիջում են ռուսներին, որոնց բառապաշարի համուհոտը կազմում է հենց հայհոյանքը: Ցույց տվեք մի ռուսի, որ իր պատմողական, հարցական կամ հրամայական եղանակով կազմված նախադասությունները չարտասանի ռուսերեն ՎՈՑ բառի մեջբերումով:

Բազմամյա ուսումնասիրությունների արդյունքում նվաստս կարողացել եմ հայերեն հայհոյանքները դասակարգել հետեւյալ հինգ խմբերի մեջ.

1. Սեռական բնույթի հայհոյանքներ: Չեմ ցանկանում այդ կարգի հայերեն հայհոյանքների օրինակներ բերելով, ապականել մեր առանց այդ էլ ապականված էկոլոգիան: Միտքս ըմբռնելի դարձնելու համար, նշեմ միայն, որ դրա ռուսերեն համարժեքն է ՐցչՈՑՖրÿ ՎՈՑՏՎ բառակապակցությունը, Իսկ պարսկերեն համարժեքը՝ fohsh-e namusi  «նամուսին դիպչող հայհոյանքներ» ձեւակերպումը:

2. Քաղաքական բնույթի հայհոյանքներ: Զգուշավորությամբ եւ եթերային էթիկան պահպանելով, բերում եմ մի քանի օրինակ՝ վերբալ մարմնավաճառ, ժեխ, բոմժ, լափամանից օգտվող, պիցցայակեր, դինոզավր, առնետավազքի արվեստին տիրապետող քաղաքական գործիչ, քաղաքական դիակ եւ այլն:

3. Փաղաքշական հայհոյանքներ: Սովորաբար այդ կարգի հայհոյանքները հնչում են ծնողների շուրթերից, զավակներին հասցեատեր ունենալով հանդերձ, թիրախավորելով սեփական անձը: Օրինակ՝ շան տղա, շան աղջիկ:

4. Վարորդական հայհոյանքներ: Սովորաբար հնչում են ղեկին նստած վարորդների շուրթերից եւ թիրախավորում այլ ավտոմեքենաների ղեկին նստած մյուս վարորդներին: Նրանց բառապաշարում գերակշռում է մանր եղջերավորը:

5. Յոթ հարկանի հայհոյանքներ: Ներառում են վերը նշված բոլոր չորս խմբերի հայհոյանքները միասին վերցրած:

Ուզում եմ միտքս ավարտել փաղաքշանքի փոխարեն հանդիմանանք պարունակող հետեւյալ նախադասությամբ.

Դեռեւս 1788 թվականին, համացանցի ու սոցցանցերի բացակայության պայմաններում, հնդկահայ հասարակական գործիչ Շահամիր Շահամիրյանի հրատարակած Հայաստանի Սահմանադրության նախագծում՝ Որոգայթ փառացում, 129-րդ հոդվածի համաձայն, արգելված էր հայհոյել որեւէ մեկին, անկախ նրա սոցիալական դիրքից ու կարգավիճակից:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ