Հունվարի 14-ին Հայաստանի եւ Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչներ Ռուբեն Ռուբինյանի ու Սերդար Քըլըչի մոսկովյան հանդիպումով սկզբնավորվեց հայ-թուրքական հարաբերությունների նորմալացման գործընթացը: «Ազգ»-ի նախորդ համարում, անդրադառնալով գործընթացի սկզբնավորմանը, ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրել էի դրա նախաձեռնության վրա, հիմք ընդունելով այն մրցապայքարը, որ նախաձեռնությանը տիրելու համար միմյանց դեմ ծավալում են Վաշինգտոնն ու Մոսկվան:
Թեեւ փետրվարի 2-ին Կ. Պոլսո «Ակօս» շաբաթաթերթի թղթակից Արիս Նալջըն ոգեւորված գրել է Հայաստան-Թուրքիա նորմալացման առումեվ երկուստեք կատարված կոնկրետ քայլերի մասին, սակայն ընդամեմը տեղի է ուցել հատուկ ներկայացուցիչների մեկ հանդիպում, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հրավիրվել է մասնակցելու մարտի սկզբներին Անթալիայում նախատեսվող «Դիվանագիտական ֆորումին», մեկ էլ նոյն օրը Ստամբուլի օդակայանում վայրէջք է կատարել Երեւանից ուղեւորված FlyOne ավիաուղիներին պատկանող ինքնաթիռը:
Այդ ոգեւորությունը, ինչպես երեւում է, առկա է նաեւ Հայաստաբի կառավարող շրջանակներում:
Դրա վկայությունը թերեւս ՀՀ վարչապետի վերջին ասուլիսն էր: Չպետք է սակայն մոռանալ, որ նախաձեռնության շուրջը ծավալվող Վաշինգտոն-Մոսկվա մրցակցությունը չի նպաստում նորմալացման գործընթացին, որովհետեւ մրցակցող կողմերին առաջնահերթ նշանակությամբ հետաքրքրում է ոչ այնքան Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների նորմալացումը, որքան նորմալացման նախաձեռնությունն աշխարհաքաղաքական սեփական ծրագրերին ծառայեցնելը:
Ի՞նչ ծրագրեր են դրանք: Մինչ հարցին պատասխանելը նշենք ինքնաթիռի մասին: Փետրվարի 2-ին այս հարցին անդրադարձել է «Time Turk»-ը: Սկզբնաղբյուրը «Անադոլու» գործակալության հաղորդագրությունն է: Ինքնաթիռում եղել է 64 ուղեւոր, ուղեւորներին շոկոլատ են հյուրասիրել, նրանցից մեկը ասել է. «Սա կարծես իմ հայրենիքը լինի, ուզում եմ, որ այն ինչ անցյալում է կատարվել, թող անցլալում էլ մնա, նոր սերունդները չմեծանան այդպիսի բաներով»: Միաժամանակ Ստամբուլի օդակայանի ղեկավարները ծաղկեփունջ են տվել FlyOne ավիաուղիերի գործադիր տնօրեն Արամ Անանյանին, որն էլ ջերմ ընդունելության համար շնորհակալություն է հայտնել թուրք գործընկերներին եւ Հայաստան է հրավիրել Թուրքիայի քաղաքացիներին:
Այս ամենը կարելի է համարել քաղաքավարության դրսեւորում, բայցեւայնպես ոգեւորությունն էլ ակնհայտ: Իսկ ինչպե՞ս է նորմալացման գործընթացին արձագանքում թուրքական կողմը: Հարցին փետրվարի 3-ի համարում մասնակի պատասխանել է «Միլլիյեթ-ը»: Թուրքական թերթի մեկնաբան Ֆաթմա Քարասաքալլին ասել է. «Թուրքիան ու Հայաստանը ամենայն արագությամբ իրականացնում էին հարաբերությունների նորմալացման դիվանագիտական գործընթացը, երեկ երկու երկրների միջեւ սկզբնավորվեցին թռիչքները: Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ բռնկված ղարաբաղյան պատերազմից հետո ձեւավորված տարածաշրջանային հավասարակշռությունները նախադրյալներ են ստեղծել, որ Անկարան ու Երեւանն առկա խնդիրը քննարկեն ուղղակի, առանց 3-րդ կողմերի ակտիվ մասնակցության: Դեռեւս 2009-ին Ցյուրիխյան արձանագրություններով սկզբնավորված, սակայն հետո ընդհատված դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնումը, ներկայումս տարածաշրջանում սոսկ Անկարայի ու Երեւանի դիրքերով չեն պայմանավորվում, այլեւ ստանում են Ադրբեջանի, Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպական միության երկրների դիրքերի վրա ազդելու կարողություն եւս»:
«Միլլիյեթ»-ին պատասխանել է նաեւ ՆԱՏՕ-յում Թուրքիայի նախկին մշտական ներկայացուցիչ Ֆաթիհ Ջեյլանը: Ահա թե ինչ է ասել. «Այս գործընթացը նախորդ տարիների գործընթացից տարբերվում է նրանով, որ Ղարաբաղը փաստացի վերստին անցել է Ադրբեջանի գերիշխանության տակ: Երկու կողմերն էլ, ե՛ւ Մոսկվայի, ե՛ւ ԵՄ-ի հետ շփումներում կարողացան կիսաբաց անել հնարավոր մնայուն հաշտության փեղկը: Թուրքիան աջակցեց այս գործընթացը: Այսպիսով կարեւոր նշանակություն ձեռք բերեց Թուրքիա-Ադրբեջան-Հայաստան երկխոսության հետագա զարգացումն ու տարածաշրջանում մնայուն դործողությունների իրականացումը: Հարավային Կովկասում, դեպի հյուսիս-արեւելք մնայուն խաղաղության եւ կայունության մթնոլորտի ստեղծումը կարող է լինել ե՛ւ Թուրքիայի, ե՛ւ տարածաշրջանի մյուս երկրների օգտին:
ԱՄՆ-ի եւ Ռուսաստանի դիրքորոշումը
Մինչ այդ Ռուսաստանը չէր ցանկացել, որ տարիներ շարունակ ձգձգվող հակամարտության զարգացման ընթացքն ուղղված լինի իր դեմ: Հիմա արդեն Ռուսաստանը, հասնելով Լաչինի միջանցք եւ այնտեց զորքեր տեղակայելով` զգալի ամրապնդել է իր ներկայությունը: Չեմ կարծում, որ ԱՄՆ-ը կհակադրվի այս գործընթացին, մանավանդ որ այդ գործընթացը չի վնասում Մինսկի խմբում նրա շահերին:
Տարածաշրջանային ինտեգրացիայի մոդել
Նորմալացման այս գործընթացը պետք է դիտարկել տարածաշրջանային մասշտաբով: Դա չպետք է ընկալել որպես գործընթաց Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ: Մոսկվայում Պուտինի, Ալիեւի ու Փաշինյանի հանդիպումից հետո հրապարակված հայտարարությունը իր մեջ արդեն տարածաշրջանային ինտեգրացիայի տարրեր է պարունակում: Թուրքիայի ու Հայաստանի միջեւ նորմալացումը Հարավային Կովկասում ուղղություններից մեկն է միայն: Դա պետք է ամրապնդվի Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ նախատեսվող հաշտության պայմանադրով, որպեսզի մնայուն խաղաղությունը հնարավոր լինի կառուցել տարածաշրջանի մյուս երկների համագործակցության վրա: Դրանով կերկարաձգվի խաղաղության հարատեւությունը»:
Լուսանկարում՝
Հայաստանցի ուղեւորները դիմավորվում ենՍտամբուլի օդակայանում
